Sau hai vòng lượn, phi cơ đáp xuống một đường băng nào đó không bằng phẳng, làm phi cơ nhảy tưng tưng. Phi cơ dừng hẳn. Ðộng cơ tắt. Lại ra lệnh:

"Mọi người ngồi yên tại chỗ chờ mở còng."

Ấy vậy mà khi xuống phi cơ có một anh (tôi quên tên) vẫn còn cái còng trong tay. Mãi khi những chiếc Molotova lệt bệt tới, họ mới tìm được cái chìa khóa mở còng. Tôi lượm được sợi dây ni-lông dùng cột lạp xưởng:

"Các anh ơi! Ðúng là mình đến cùng địa điểm với các anh đi trước rồi, sợi dây này đủ chứng minh điều đó."

"Trên đất Bắc, nhất là ở cái phi trường đèo heo gió hú này làm gì có lạp xưởng."

Tôi trông thấy 2 chiếc phản lực cơ Mig họ giấu trong rừng chồi bên ngoài phi trường một khoảng cách, đúng là 2 chiếc này tôi đã trông thấy trên một tấm không ảnh hồi cuối năm 1974 do Phòng 2 Tổng Tham Mưu cho xem. Tôi quay sang các bạn:

"Các anh ơi! Chắc chắn là chúng mình đang ở vùng núi trên đất Bắc rồi, vì 2 chiếc Mig này tôi thấy trong không ảnh nhưng không nhớ chính xác nơi đây."

Anh Luân nói:

"Tôi là dân Bắc Kỳ chính cống mà cũng chịu. Không biết đây là đâu nữa, vì mấy cây gồi này không nói lên được điều gì hết."

Trại tập trung Yên Bái.

Mỗi xe 20 người cùng với mớ hành lý ít ỏi. Tất cả ngồi trên "đống tài sản" của mình vì chỉ có sàn xe chớ không có băng ngồi. Tôi ngồi khoảng giữa xe. Ngoài tên lính cộng sản tài xế, còn có một tên ngồi cạnh, và hai tên nữa ngồi trên tấm bửng xe, một tay vịn mui xe một tay cầm súng hướng vào trong xe. Mui và hai bên hông xe phủ kín mít bằng "tấm bạt", chỉ còn thấy một mảng trời xanh nho nhỏ xa xa, qua khoảng trống giữa hai tên lính cộng sản ngồi trên bửng sau. Tôi nhìn qua nhìn lại trong cái khoảng không gian bé xíu đó, chỉ là do tò mò chớ thật ra có biết đây là nơi nào đâu. Ấy vậy mà bị một tên quát:

"Anh kia, không được quan sát địa hình ."

"Tôi nhìn ra trước mặt tôi mà."

"Anh không được lý luận."

Tôi vừa cười vừa nhìn sang anhLuân, cũng bị quát:

"Tại sao anh cười?"

"Anh đâu có cấm tôi cười."

Hắn quát to: "Im."

Nghĩ sao không biết, hắn xoay vào tôi như nói trống không:

"Bọn ngoan cố."

Gần như đám cộng sản này từ cấp lớn xuống đến cấp bé, khi thấy đuối lý thì phun ra hai chữ "ngoan cố" để bịt miệng kẻ thù trước mặt.

Anh Luân nói khẽ:

"Nói với mấy thằng chó đẻ này làm mẹ gì cho thêm tức."

Ðoàn xe dừng lại. Từng hai người một, chúng tôi xuống xe. Bên tay phải là thị xã Yên Bái, nhưng phút chốc bị che khuất bởi một đám đàn bà và đám "oắt tì" (con nít) kéo đến với thái độ sừng sỏ. Miệng hét tay xỉa xói vào nhóm chúng tôi đang chầm chậm xuống bờ sông để lên phà. Họ đứng cách chúng tôi khoảng chục thước, cùng lúc đến mấy chục cái miệng oan oác:

"Ðồ bán nước. Giết hết chúng nó đi."

"Ðồ ăn thịt con nít. Ðem bắn hết đi."

"Bọn giặc lái giết người. Cho nó rục xương trong rừng đi."

Ðám lính cộng sản áp tải chúng tôi có vẻ hài lòng với nụ cười của tụi nó khi thấy đám phụ nữ và trẻ con sỉ vả chúng tôi. Chúng tôi im lặng. Lên phà. Cho dẫu mỗi chúng tôi có suy nghĩ gì đi nữa, tôi nghĩ, cũng đều ngỡ ngàng qua "cú sốc" đầu tiên kể từ ngày thua trận! Nhưng ngay bước đầu trên đất xã hội chủ nghĩa 20 năm, sự kiện vừa qua chứng tỏ là cộng sản đã nhồi nhét trong đầu người dân từ bé đến lớn một lòng căm thù chúng tôi không thể nào tưởng tượng đến như vậy. Họ nói chúng tôi ăn thịt con nít! Ðiều này làm tôi nhớ lại câu hỏi của một tên cộng sản mà anh Nguyễn Kim Sơn giới thiệu là cán bộ, khi anh hướng dẫn đến nhà tôi phỏng vấn có thu hình vào những ngày đầu tháng 5 năm 1975. Hắn hỏi tôi:

"Anh là Ðại Tá, chắc anh giết nhiều con nít lắm mới được quân hàm đó phải không?"

Rõ ràng là từ trong quân ra đến dân và từ già đến trẻ trên cái đất xã hội chủ nghĩa này, chỉ có một cách hiểu, một cách nói mà thôi!

Tiếng anh bạn bên cạnh kéo tôi lại thực tế:

"Ðây là phà Ô Lâu trên thượng nguồn Sông Hồng. Ngày trước tôi có qua phà này khi tham gia trận đánh Nghĩa Lộ. Vậy là tụi nó đưa mình vô cánh rừng già phía Nam Yên Bái rồi."

Phà Ô Lâu, chỉ là chiếc sà -lan có chiếc tàu kéo cặp bên hông đẩy đi. Nó không giống bất cứ chiếc phà nào ở Mỹ Thuận hay Cần Thơ cả. Cũ kỹ già nua mà lỗi thời nữa. Sông Hồng Hà mà tôi học trong sách "Quốc Văn Giáo Khoa Thư" từ cuối những năm 30, bây giờ mới trông thấy, nhưng là trông thấy trong một tình cảnh hoàn toàn ngoài ý muốn.

Phà vừa cặp bến, anh Vũ Tiến Phúc (Ðại Tá Pháo Binh) xin đi cầu (đại tiện) vì đau bụng chịu không nỗi nữa. Tụi nó không cho. Mãi đến khi thấy anh Phúc sắp … ra quần, chúng nó mới cho anh chui vô rừng giải quyết.

Sang bên kia, đoàn xe lại lăn bánh. Lại có một đám đàn bà con nít "dàn chào" nữa. Họ đứng một bên đường, ném đá vào xe trúng tấm bạt nghe lịch bịch. Khi xe qua khỏi, tôi thấy mấy cái miệng nhóp nhép lia lịa. Họ chửi họ nghe luôn chớ chúng tôi có nghe gì đâu. Nghĩ đến con người trong cái xã hội chủ nghĩa này mà tức cười, nhưng không dám cười. Cười là bị quát mà. Họ chẳng khác những cái máy cát-xét, thu thế nào phát ra thế ấy!

Khoảng 12 giờ trưa, đoàn xe dừng lại một ngã ba đường đất đá. Nhìn thấy căn trại chỉ là mấy cái nhà ọp ẹp xa xa, có lẽ cũng cả cây số chớ không ít. Ngay ngày đầu tiên trên đất Bắc, chúng tôi phải đội cái nắng oi bức của mùa hè khắc nghiệt so với cái nắng "hiền hòa" trong Nam. Mọi người tay xách nách mang, mồ hôi nhuễ nhoại . Trông thấy mấy anh mập quá trọng lượng, mang xách lỉnh kỉnh vừa đi vừa thở một cách nặng nhọc mà áy náy, nhưng giờ phút này có ai tiếp được ai đâu! Nhiều anh phải cả tiếng đồng hồ sau mới lê thê lếch thếch đến trại!

Trại nhà ngói.

Ở đây gọi là "trại nhà ngói". Trại này có một dãy nhà duy nhất lợp ngói. Dài khoảng 20 thước và 6 thước ngang. Nối dài là một dãy nhà tranh dài khoảng 10 thước. Xéo về bên trái là hai dãy nhà tranh đâu lưng nhau, cũng dài khoảng ấy. Trước mặt dãy phía sau là cái nhà bếp với 4 cái chảo lớn. Ngoài cổng vào có cái chuồng bò cũ, đã có một số anh đến trước ở trong đó. Hơn 300 Ðại Tá thua trận, chen chúc nhau trong mấy dãy nhà này, thì liệu "cái cõi không gian bé tí" của mỗi chúng tôi được bao nhiêu? Khoảng 20 anh em trong số chúng tôi vừa đến -tôi trong số này- ở ngoài sân. Nói cho đúng là ở ngoài rừng. Chúng tôi chọn ở cuối dãy nhà tranh, đạp cỏ cho rạp xuống rồi để đồ đạc lên.

Anh Nguyễn Ngọc Ðiệp đến đây trong chuyến trước. Anh cho tôi chén cơm độn bắp. Anh nói là chén cơm này anh để dành từ hôm qua, sáng một nửa chiều một nửa, để làm phần điểm tâm sáng hôm nay. Khi nghe bọn nó nói là chúng tôi sắp đến, nên anh nhịn ăn dành lại cho tôi! Thật lòng mà nói, bưng chén cơm mà nước mắt rưng rưng, bởi … tôi đang đói!

Họ bảo chúng tôi tập trung ra sân và tổ chức mà họ gọi là biên chế thành từng Tổ. Mỗi Tổ 20 người, do một cán bộ làm "quản giáo". Tên Trung Úy phó trại trưởng, sau khi tổ chức xong, hắn phun ra bài học đầu tiên:

"Các anh là những người theo chân đế quốc, bóc lột nhân dân, đó là tội chết. Nhưng đảng với nhà nước khoan hồng, không giết, lại cho các anh tập trung để chúng tôi dạy dỗ các anh biết lao động, biết làm ăn lương thiện mà nuôi vợ nuôi con. Chúng tôi được đảng với nhà nước giao trách nhiệm dạy dỗ các anh. Chúng tôi là thầy của các anh, là cha mẹ của các anh …"

Nghe đến đây tôi cảm thấy lùng bùng lỗ tai. Cạnh tôi, anh Dương Hiếu Nghĩa (Ðại Tá Thiết Giáp) nói khẽ:

"Thằng chó đẻ này ngạo mạn quá!"

Tôi hỏi: "Anh biết nó tên gì không?" Anh Nghĩa đến đây trong đợt trước.

"Không. Mà chi vậy?"

"Trái đất tròn mà anh."

Hắn lại phun tiếp:

"Tất cả các anh phải ký gởi cho trại tất cả tư trang quí như: Ðồng hồ, dây chuyền, nhẫn , tiền. Còn quần áo tư (không do trại phát) phải cột lại đem gởi vào kho. Ngay chiều nay, các anh phải thực hiện điều này. Về cách xưng hô, các anh gọi các chiến sĩ là bộ đội, còn sĩ quan phải gọi là cán bộ. Khi muốn báo cáo điều gì, phải đứng xa 6 mét (thước)."

Một anh đứng lên nêu câu hỏi:

"Thưa cán bộ, làm sao chúng tôi phân biệt được bộ đội với cán bộ?"

Ngưng một lúc, hắn nói:

"Dần dần các anh sẽ biết."

Áo quần của tôi cho vào cái túi đeo lưng, cột chặt lại và đem bỏ vào kho. Áo quần do trại phát thì quấn vào cái khăn rằn, kẹp thêm cái gối nhỏ tôi mang theo từ nhà, làm gối nằm. Phần gọi là ký gởi ở bộ chỉ huy trại là cái đồng hồ đeo tay và 35 đồng. Trong số này có 10 đồng mà vợ tôi bảo cứ mang theo, nhỡ họ có đưa ra Bắc có mà xài. Sự thể đúng như "linh tính" của vợ tôi.

Bữa ăn chiều, là một chén cơm độn bắp, thoạt trông cứ như cơm đậu xanh cà, với một muỗng mắm xềnh xệch, giống như muỗng nước vừa múc từ trong hũ mắm cá trèn hay cá sặc ra vậy.

Ðêm xuống. Tôi nằm "trên thảm cỏ rừng dưới bầu trời sao, nhiều sương, ít gió". Vừa nhìn bầu trời vừa nhớ lại lời lẽ của tên cán bộ hồi chiều, dẫn tôi trở lại những ngày bị thẩm vấn, gần như tôi đôi co cãi lý thẳng thừng với bọn họ. Bây giờ nghĩ lại, thấy mình chưa hẳn như "người điếc không sợ súng", nhưng quả tình là ngồi ngay miệng cọp mà không biết sợ cọp. Có lẽ do lúc ấy họ chưa phân định cách xưng hô, cũng chưa gạch hẳn một khoảng cách như cái tên phó trại này vừa gạch hồi chiều, trong khi tôi chưa cảm thấy mình là người tù chính trị, nên vừa trả lời vừa có ý "phản công" lại họ. Nghĩ cho cùng, thế mà hay. Hay ở chỗ là trong tư thế bị thẩm vấn, nhưng đôi lúc cũng vùng lên "phản công" được. Giờ thì khẳng định mình là tù chính trị trong tay họ rồi, "không như điếc không sợ súng nữa, nhưng nhất định phải giữ cái thế của mình dù chỉ là người tù chính trị". Miên man một lúc cũng thiếp đi trong giấc ngủ!

Tiếng kẻng vang dội giữa rừng già tây bắc Hà Nội, lôi mọi người ra khỏi chỗ nằm. Chiếc chiếu tôi nằm, phía dưới ướt đẫm, thấm cả lưng nữa. Tất cả tôi trải ra phơi tại chỗ, nếu không, tối đến không thể nằm được.

Anh Ðiệp lại cho tôi nửa chén cơm độn bắp với vài hột muối. Tất cả chúng tôi bị lùa lên núi đốn cây đốn chổm về cất thêm căn trại. Gỗ rừng làm cột, kèo, đòn tay, phần còn lại đều dùng cây chổm làm lá lợp nhà, làm vách, làm vạt nằm. "Cây chổm" giống như cây nứa miền Nam, nhưng thân dầy một chút. Cưa từng khúc dài 1.20 thước, đập iập rồi chẻ ra trải dài làm lá lợp nhà. Lợp xong, nằm nhìn lên thấy mây bay gió thổi với trăng sao, nhưng nước mưa lọt xuống rất ít. Kể cũng lạ. Cũng cây chổm làm vạt giường nằm, mỗi cử động đầu này thì đầu kia nghe trọn vẹn âm thanh. Mãi rồi cũng quen. Một tuần sau, 20 anh em chúng tôi dọn vào bên trong dãy nhà vừa cất xong, không bị cái cảnh ban đêm nằm ngắm sao trời bất đắc dĩ nữa.

Cơn bệnh tưởng chết.

Ðúng một tháng sau ngày đặt chân lên đất Bắc, tôi bị đau với cơn nóng liên tục ngày đêm. Ngay trước đó tôi rất khỏe. Lên núi đốn cây làm cột nhà, vác nó từ trên núi về trại trên quãng đường dài hằng bảy tám cây số. Cất nhà xong họ bắt đào giếng. Nền giếng là loại đất từa tựa như than bùn, màu xám đậm, nhưng óng ánh dưới nắng trưa. Ðặc biệt là khi đào sâu xuống thì mùi càng nồng nặc rất ư là ngột ngạt bốc lên khá mạnh, giống như có sức đẩy từ bên dưới vậy. Chẳng biết có phải vì cái mùi đó mà tôi bị bệnh hay không, nhưng có điều là ngày hôm sau, các bạn trong toán đào giếng với tôi lần lượt kẻ trước người sau đều nằm la liệt, mà tôi là nặng nhất. Nặng đến mức không thể tự mình đi tiểu được nữa mặc dầu cầu tiêu chỉ cách nhà tranh đang ở khoảng 20 thước. Mỗi lần như vậy, tôi nhờ hai bạn xốc nách dìu tôi đi, nhưng cũng phải ngồi lại đến 2 lần mới đến nơi được. Anh Ðiệp và anh Nghĩa (Dương Hiếu) cũng bệnh nhưng nhẹ hơn tôi nhiều, hai anh luân phiên nấu cho tôi chén cháo bằng nhúm gạo với nhúm bắp lén xin các bạn nhà bếp. Nhưng chỉ húp được vài muỗng mỗi lần.

Trong tình trạng như vậy cho đến ngày thứ 10, anh Nguyễn Văn Hướng (Ðại Tá, Quân Ðoàn 3) hỏi tôi:

"Anh Hoa. Anh có thuốc Tifomycine không?"

"Có." Tôi trả lời rất yếu, yếu đến mức anh Hướng phải kề tai sát miệng tôi mới nghe được. Lúc ấy tôi không còn đủ lực để đẩy âm thanh ra ngoài miệng nữa!

Anh Hướng kề miệng sát tai tôi:

"Anh cứ uống đại 10 viên trong một ngày xem sao. Tôi đã một lần liều mạng uống như vậy, và tôi hết bệnh. Có thể là anh bị bệnh thương hàn đó."

Tôi nhờ anh Nghĩa đỡ đầu tôi dậy, anh Nguyễn Trọng Luật (Ðại Tá, Tỉnh Trưởng Darlac ) kéo cái gọi là cái gối ra, mở bên trong tìm giùm ống thuốc. Anh Ðiệp múc cho tôi chút nước cơm sôi và cho tôi uống thuốc. Uống năm lần trong ngày, mỗi lần 2 viên. Trước khi cho tôi uống thuốc, anh Ðiệp cố ngăn tôi đừng uống quá liều nguy hiểm lắm. Nhưng lúc ấy tôi không nghĩ là tôi sống được, cứ thà liều may ra. Thế rồi đêm đó tôi ngủ được.

Sáng ra, tôi cảm thấy cơn nóng gần như không còn, trong người sảng khoái, không mệt mỏi như những ngày trước. Tôi thử lần từng bước sang nhà bếp, xin anh bạn cho chút nước cơm để uống với miếng đường tán còn lại do vợ tôi gởi cho hồi Tết. Trời đất ơi! Nếu như "nước cam lồ" trong kinh trong sách có khả năng làm cho người uống trở nên tỉnh táo khỏe mạnh lạ thường, thì quả thật chén nước cơm với đường đã cho tôi cảm giác kỳ diệu đó. Trưa hôm ấy, tôi ăn chén cơm độn bắp với những cọng măng cây chổm phơi khô luộc chín, chấm vào muỗng mắm tôm quậy nát, nó ngon không thể tưởng được. Tôi không nhớ rõ bạn nào vì có đến mấy bạn góp chung lại cho tôi được gần chén cơm độn bắp nữa, tôi ăn hết và ăn thật ngon. Ngày kế tiếp tôi uống 8 viên trong 4 lần. Ngày kế tiếp nữa, tôi uống 6 viên trong 3 lần. Và tôi bình phục.

Khi viết lại những dòng này, vợ chồng tôi rất chân thành cám ơn các bạn đã giúp tôi trong cơn kiệt sức ấy. Chính các bạn đã góp phần giúp tôi tồn tại trong cuộc sống hôm nay.

Trở lại cơn bệnh. Trong trại không có một bác sĩ hay một y tá nào của cộng sản cả. Chúng tôi có đau thì tự mà lo lấy. Chết thì họ đem chôn ở đâu đó cũng không ai biết! Lính của họ cứ chết đâu chôn đó, thì tù chính trị chúng tôi có nghĩa gì!

Anh Nghĩa nói với tôi trong nụ cười:

"Tụi tôi không tin là anh sống được. Con người có số mệnh, tụi nó bỏ cho mình chết, nhưng tụi mình vẫn cứ sống. Anh không chết trong trận đau này thì anh sẽ không bao giờ chết trong tù đâu. Yên tâm."

Tôi siết tay anh trong niềm vui vừa vượt qua cái chết:

"Chính tôi cũng không tin là tôi sống được khi tôi cảm thấy tôi mất hết sinh lực, thậm chí đến khả năng phát âm cũng không còn."

(Năm 2005, anh Dương Hiếu Nghĩa vào chùa tu. Thời gian đầu ở Nam California , sau đó chuyển sang Houston )

Vừa bình phục là phải theo Tổ chúng tôi lên núi đốn cây đốn chổm.

Chuyển trại.

Tháng 9 năm 1976, tất cả tù chính trị cấp Ðại Tá được lệnh chuyển từ "trại nhà ngói" này đến một trại có tên là "Trại Cốc", nằm sâu trong một thung lũng, cách trại này khoảng 4 cây số. Thế là chúng tôi gồng gánh mang vác đi bộ thành một đoàn dài ngoằng, và nhiều anh gần như chỉ nhấc nổi từng bước chân! Trên đoạn đường đầy người gồng gánh đó, tôi gặp anh Ðại Úy Nguyễn Ngọc Chươu cũng dọn trại nhưng ngược chiều. Trong những năm 1956-1958, chúng tôi cùng phục vụ ở Tiểu Ðoàn 2 Trung Ðoàn 35 Sư Ðoàn Khinh Chiến 12 ở Catecka , Pleiku , rồi chuyển lên Kontum . Chúng tôi chỉ ôm nhau rồi chia tay ngay, để theo kịp các bạn!

"Trại Cốc", gồm khu nhà của bộ chỉ huy trại trên sườn đồi bên kia dòng suối nhỏ. Phần nhà cho hơn 300 Ðại Tá chỉ có hai gian nhà tranh cấu trúc như chữ L, dưới chân đồi bên này dòng suối. Dòng suối nhỏ này là nguồn cung cấp nước duy nhất cho chúng tôi và đơn vị quân đội cộng sản canh giữ chúng tôi. Nếu so sánh thì chúng tôi ở trại này chật hơn trại nhà ngói, nhưng có phần sạch và thoáng hơn trại nhà ngói, nhất là có dòng nước thoạt xem là tốt.

Ðêm đầu tiên tôi bị đau bụng dữ dội. Không thể nào chịu đựng được tới sáng nên nửa đêm phải đi tiêu. Với cái đất Bắc xã hội chủ nghĩa này không nói là đi tiêu hay đi cầu, mà nói là "đi ỉa". Khổ nỗi là cái cầu tiêu họ làm bên kia triền đồi, hoàn toàn vắng vẻ. Vừa ôm bụng vừa bấm bụng mà lần mò trong đêm tối. Vừa bước ra khỏi nhà trại là báo cáo theo nội qui của họ:

"Báo cáo bộ đội, tôi đi ỉa."

Tối thui tối mịt. Chẳng cần thấy ai nhưng vẫn cứ báo cáo như vậy. Cứ từng bước khập khễnh theo sự thúc giục của "tào tháo" trong khi trống ngực đánh liên hồi vì rừng vắng giữa đêm khuya. Ngồi lên hai thanh gỗ làm cái việc "sản xuất phân bón ưu việt xã hội chủ nghĩa", trong khi mắt láo liên dù chỉ thấy lờ mờ chung quanh, tai lắng nghe khu rừng bên kia nhỡ có tiếng xào xạc nặng nề của cọp của beo còn chạy cho kịp. Bỗng có tiếng bước chân chầm chậm, tôi lên tiếng ngay:

"Có tôi đây." Tôi nói khá lớn, vừa nói cho ai đó nghe, cũng vừa tự trấn an do âm thanh dội lại từ đồi bên kia thật rõ ràng.

"Sao lâu thế?" Tên bộ đội đứng đâu đó hỏi tôi.

"Báo cáo bộ đội, tôi đau bụng."

"Tại anh không quyết tâm chứ đau bụng gì lâu thế."

"Ði ỉa cũng có quyết tâm nữa sao bộ đội?"

"Anh không có quyết tâm làm sao nó ra. Khẩn trương lên. Không có lý sự nữa."

Tôi mỉm cười trong đêm tối, trong khi hắn càu nhàu:

"Các anh đừng tưởng là qua mặt chúng tôi được nhé! Các anh không thoát được chúng tôi đâu."

"Tôi thiếu quyết tâm một chút mà bộ đội nói sang chuyện trốn trại làm chi."

"Khẩn trương lên, đừng có ở đó mà lý sự".

Dù sao thì lượt vào tôi đi một cách "hiên ngang" vì có tên bộ đội "hộ tống". Sáng sớm, tôi thuật cho anh Nghĩa với anh Phán nghe, hai bạn cười ngất.

Ngạc nhiên thứ nhất.

Hôm ấy chúng nó dẫn chúng tôi đào lỗ trồng cột gỗ kéo dây điện thoại dọc theo đường đá lởm chởm, từ bộ chỉ huy Liên Trại 1 đến Trại Cốc chúng tôi. Ngoài tên bộ đội cầm súng canh giữ, còn có tên bộ đội hướng dẫn công tác. Hắn tự xưng là cán bộ binh chủng thông tin. Anh ta áng chừng khoảng 25 tuổi, ăn nói tương đối dễ chịu chớ không quát tháo mắng chửi như cái đám cán bộ gặp ngày đầu tiên. Nói chuyện với hắn một lúc mới biết, các trại tập trung tù chính trị thuộc tỉnh Hoàng Liên Sơn này có đến hằng mấy chục trại lận. Chỉ huy tất cả các trại là Ðoàn 776, dưới Ðoàn 776 có 6 Liên Trại, mà trại đang giam giữ cấp Ðại Tá chúng tôi là Trại 2 thuộc Liên Trại 1. Các Liên Trại kia nằm rải rác đến sát biên giới Trung Hoa cộng sản. Thế là được biết thêm, tất cả tù chính trị chúng tôi bị giữ ở vùng rừng núi này do Bộ Quốc Phòng của họ quản trị, chớ không phải Công An.

Những vị trí hắn chỉ chúng tôi đào lỗ hầu như toàn đá, nên khá vất vả. Mọi người mồ hôi nhỏ giọt từ hai bên má. Tên cán bộ thông tin đến cạnh nhóm chúng tôi nói nhỏ:

"Các anh chưa quen lao động dưới cái nắng oi bức của mùa hè miền Bắc nên mau mệt."

Nói xong, anh ta hướng sang tên cầm súng và nói to:

"Các anh nghĩ giải lao 10 phút."

Khi chúng tôi dừng tay, đến cạnh bếp đang nấu chảo nước sôi với lá bàng. Lá bàng là loại lá lớn bằng bàn tay xòe, mùa này nó rụng quanh gốc cây. Khi nấu nước, tên cầm súng bảo chúng tôi:

"Các anh lượm những lá bàng chuyển màu nâu (sắp khô) bỏ vào chảo mà uống như uống chè (trà) cho đỡ khát".

Khi tên cầm súng đến gốc cây bàng xa xa đằng kia ngồi, tên cán bộ thông tin từng bước đến cạnh tôi với anh Trần Ngọc Thống (Ðại Tá, Bộ Tổng Tham Mưu), anh ta nói thật nhỏ, có lẽ sợ tên cầm súng nghe:

"Các anh có thiên đường mà các anh không biết giữ."

Tôi nhìn anh Thống, anh Thống nhìn tôi. Tuy không nói ra, nhưng chúng tôi ngầm hiểu với nhau là không rõ tên này muốn bẫy mình hay sao đây, nên hai đứa làm thinh. Chừng như hắn nhận ra điều đó, hắn nói tiếp:

"Tôi đã vào Sài Gòn và tôi đã hiểu các anh." Nói xong là anh ta bước đi ngay.

Quí vị quí bạn thấy không, qua thái độ của anh chàng gọi là cán bộ thông tin vừa rồi, cho thấy giữa những người cộng sản với nhau, họ cũng canh chừng nhau nữa, huống gì là với chúng tôi.

Chúng tôi đến ngồi quây quần với các bạn cạnh chảo nước lá bàng như là cùng nhau giải khát, rồi thuật lại hai câu nói của anh ta cho các bạn nghe. Anh Thống nói:

"Tôi thấy thằng này tuy trẻ nhưng câu nói của nó đáng cho mình để ý lắm."

Tôi góp thêm:

"Hoặc nó nói thật, hoặc nó xỏ mình. Nhưng quan sát thái độ của nó nhìn trước nhìn sau, và khi nói xong là vội vàng đi ngay, tôi nghĩ là hắn nói thật. Vì hắn nói hắn đã vào Sài Gòn, được hiểu là hắn đã nghe tại chỗ về mình, được thấy tận mắt về cuộc sống của người miền Nam mình rồi."

"Nhưng liệu trên đất xã hội chủ nghĩa 20 năm này có một thằng bộ đội trẻ dám nhận xét ngược với đảng của nó không?" Anh Lê Minh Luân (Ðại Tá Không Quân) nêu câu hỏi.

"Chính tôi cũng tự hỏi như anh."

Anh Thống tiếp lời:

"Tôi vẫn tin, không phải mọi người trên đất Bắc này đều là cộng sản đâu. Riêng trường hợp thằng bộ đội này, tôi tin là hắn nói thật."

"Từ nay, anh em mình nên lắng nghe những mẩu chuyện của người dân quanh vùng mà mình gặp, tôi chắc là mình có thể xét đoán được ý thức chính trị của người dân đất Bắc xã hội chủ nghĩa này ra sao. Biết đâu là mình sẽ ghi nhận được nhiều điều mà mình không ngờ như trường hợp thằng nhóc này cũng nên." Tôi tiếp lời anh Thống.

Xì xầm nhỏ to đến đây thì thằng cầm súng gọi là "tên võ trang" từ xa quát lớn:

"Ði làm đi. Thông tin cái gì đó?"

Chúng tôi không ai trả lời. Mạnh ai người ấy vác dụng cụ đào lỗ trồng cột tiếp. Anh bộ đội thông tin quay lại sát chúng tôi:

"Các anh cẩn thận trong mọi tình huống."

Nói xong là anh ta đến với tên võ trang. Có lẽ nãy giờ anh ta theo dõi chúng tôi to nhỏ với nhau nên anh ta sợ đến tai tên võ trang chăng? Thêm một câu nói giúp chúng tôi tin hắn không phải là người cộng sản cuồng nhiệt, nhưng nhất thiết vẫn giữ một khoảng cách nhất định khi tiếp xúc với bất cứ tên cộng sản nào.

Lên rừng lấy củi.

Tuần sau đó, Tổ chúng tôi chuyển sang công tác lấy củi. Củi là loại cây bồ đề (không phải loại bồ đề trồng ở sân chùa trong miền Nam) trên các đỉnh núi. Cây này trồng chớ không phải mọc tự nhiên, họ giải thích cây bồ đề là nguyên liệu làm giấy. Lúc trồng phải trồng với mật độ dày, khi lớn lên ngành lâm nghiệp đốn bớt những cây không đủ tiêu chuẩn phát triển, và đó là những cây chúng tôi tìm vác về trại làm củi. Cứ sáng sớm, sau khi lót dạ bằng nửa chén cơm độn bắp dành lại từ chiều qua, xuống nhà bếp xin lon gô nước nấu chín, cả Tổ kéo nhau lên núi. Ngày nào cũng vậy, tên quản giáo và tên võ trang dắt chúng tôi đến chân núi ở khoảng cách thường là từ 6 cây số trở lên, rồi ra lệnh:

"Các anh mỗi người vác một bó ít nhất là 6 cây, mỗi cây dài ít nhất là 5 mét. Nếu buổi sáng vác đủ chỉ tiêu thì buổi chiều nghỉ. Nếu không thì chiều đi nữa."

Chúng nó thả chúng tôi lên núi nhưng đâu sợ chúng tôi trốn, vì rừng núi này ở mạn nam sông Hồng khoảng 10 cây số, mênh mông trùng trùng điệp điệp và hoàn toàn xa lạ với chúng tôi, biết đường đâu mà trốn. Với lại nghe chúng nó nói là người dân quanh vùng này được lệnh bắt nếu chúng tôi trốn trại hay họ nghi ngờ chúng tôi có ý trốn trại.

Những vùng núi trồng cầy bồ đề do các Lâm Trường quản trị, và có thể do sự thỏa thuận giữa trại với bên Lâm Trường, nên bọn quản giáo bảo chúng tôi leo lên các ngọn núi bồ đề, cứ thấy cây nào đã bị đốn ngã và khô thì vác về. Thông thường thì những cây này dài từ 5 thước trở lên, đường kính ở gốc cũng bằng cổ chân. Những cây bồ đề nằm rải rác đó đây trên đỉnh núi, sườn núi, và cả dưới thung lũng nữa. Trong thời gian lên núi lấy củi bồ đề, trung bình mỗi ngày đi bộ trên dưới 15 cây số kể cả khoảng 4 cây số trên núi. Những anh bị tim như anh Cao Văn Ủy (Ðại Tá Biệt Ðộng Quân), anh Võ Hữu Hạnh (Ðại Tá Bộ Binh), không thể vác bó củi theo chỉ tiêu bọn họ bắt buộc. Anh em tiếp tay bằng cách mỗi người cố gắng nhận giúp 1 cây, dù rằng anh nào cũng ướt đẫm mồ hôi, mặt vừa xanh vừa đỏ vì mệt dưới cái nắng oi bức của mùa hè đầu tiên trên đất Bắc khắc nghiệt! Trên núi cao, khi cơn nắng "nổ đom đóm mắt" thì cơn khát bắt đầu hành hạ ghê gớm lắm. Trong gô nước phải cho vào một ít muối để giữ mồ hôi, vì lượng mồ hôi ra nhiều quá có thể ngất xỉu. Những lúc khát quá, anh em chúng tôi cứ lội ra giữa dòng suối, úp mặt xuống dòng nước màu nâu sậm của lá rừng ngập dầy bên dưới mà uống, dù biết rằng nước suối giữa rừng già là mầm bệnh kiết lỵ và sốt rét. Từ trại Tam Hiệp, Biên Hòa, tôi mang theo 50 viên Vitamine C, tôi đã ngậm hết từ vài tuần nay. Thuốc ngừa sốt rét do vợ tôi gởi trong gói quà hồi Tết, vẫn còn nên tôi uống hằng tuần.

Ngạc nhiên thứ hai.

Một buổi chiếu, khi về ngang dòng suối cạn còn cách trại hơn cây số, anh em chúng tôi dừng lại giữa suối rửa tay chân mặt mũi. Cùng đứng giữa dòng suối cạn với chúng tôi là hai ông già rửa xe đạp, trong khi tiếng loa phóng thanh từ khu cư xá Lâm Trường trên sườn đồi, oang oang tiếng người xướng ngôn loan tin về "vụ mùa thắng lợi" ở Hà Nam Ninh. Một trong hai ông già, vừa rửa xe vừa chửi đổng:

"Bố tiên sư nó, vụ nào cũng thắng lợi mà năm nào dân cũng đói. Nói khoét mãi mà không ngượng!"

Tôi ngẩng lên nhìn ông ta để đánh giá câu chửi của ông có phải là thật không. Ông ta cũng nhìn tôi kèm theo nụ cười héo hắt. Thấy thế tôi hỏi ông:

"Có thật vậy không ông?"

Ông ta đáp ngay:

"Các anh sống trong Nam, các anh chưa hiểu được họ đâu. Tôi khuyên các anh hãy hiểu ngược lại lời họ nói thì đúng sự thật."

Cả hai ông đẩy xe đạp lên bờ, đạp tiếp. Tôi khều anh Thống:

"Anh có đồng ý với tôi là hai ông già này là người dân dưới chế độ cộng sản nhưng không phải cộng sản, giống như thằng bộ đội thông tin không?"

"Ðúng. Tôi càng tin chắc là trong dân chúng cũng nhiều người như vậy chứ không ít đâu."

"Tôi nghe nói vùng này là vùng họ chỉ định cư trú số anh em quân nhân viên chức bị kẹt lại hồi năm 1954, có thể do vậy mà họ có cảm tình với mình, nên mình chưa thể đánh giá người dân ở vùng khác cũng như người dân vùng này đâu anh."

Lại giọng quát của thằng võ trang:

"Các anh khẩn trương lên."

Bạn tôi trốn trại.

Trong thời gian chúng tôi lên núi tìm củi, có 4 anh trốn trại. Chuyện như thế này: Hôm ấy có 2 Tổ đi đốn cây chổm cách trại khoảng 8 cây số, về một hướng khác với hướng chúng tôi. Ðến chiều trở về thì thiếu 4 anh là: Nguyễn Phương Thành (Ðại Tá, Sư Ðoàn 7 Bộ Binh). Anh Võ Quế (Ðại Tá Không Quân). Anh Ðỗ Trọng Huề (Ðại Tá Hành Chánh Tài Chánh). Và anh Nguyễn Văn Thi (Ðại Tá Pháo Binh).

Tối đến, bọn cộng sản chia nhau rình rập các dãy nhà xem tù chính trị bàn tán những gì may ra từ đó chúng nó có thể tìm ra manh mối các anh ấy. Nghĩ vậy nên anh em chúng tôi rất thận trọng. Tôi chui sang nằm sát cạnh anh Nghĩa và anh Nguyễn Xuân Dung (Ðại Tá Thiết Giáp) để bàn luận chung quanh việc các anh trốn trại. Tôi hỏi:

"Anh Nghĩa. Anh có nghĩ là các anh ấy có thật sự trốn trại hay bị tai nạn như rắn cắn, trăn quấn, lọt hố sâu, hay bị cọp tha không?"

"Tôi cho là mấy ảnh trốn thật, vì trong nhóm đó có anh Huề giỏi tướng số tử vi lắm. Mấy tuần nay mấy ảnh đẩy xe cải tiến ra Sông Hồng lấy cát, rất có thể mấy ảnh móc nối được với dân ngoài đó để tổ chức trốn trại. Chớ tai nạn thì đâu đến nỗi một lúc bị đến bốn anh."

"Cầu xin các anh ấy trốn thoát để có được tiếng nói của mình ra bên ngoài, chớ cái kiểu họ giấu tụi mình trong tận cánh rừng già heo hút này chỉ có Trời mới biết thôi."

Anh Nguyễn Văn Của (Ðại Tá Thiết Giáp, bạn cùng khóa với tôi) chen vào:

"Trong nhóm có thằng Thành ngon lắm. Nó rất xông xáo. Mấy ảnh thoát được."

"Anh Nghĩa. Anh có biết là trong toán lấy cát có anh Lại Ðức Chuẩn (Ðại Tá, Bộ Tổng Tham Mưu) đã lén tiếp xúc được với bà con của ảnh không?" Tôi hỏi.

"Có. Tôi có nghe."

"Nếu được giúp đỡ của người địa phương thì mức độ hy vọng trốn thoát cao hơn anh à! Biết đâu người mà anh nghĩ có thể đã móc nối là đây chăng?"

"Không đoán nỗi."

Và rồi 4 ngày sau. Trong lúc Tổ chúng tôi đang ngồi trên mái nhà của bộ chỉ huy trại để kéo vĩ tre lên giằng mái tranh. Tôi chợt thấy từ xa và khều nhẹ anh Luân:

"Trời ơi! Anh đi đầu giống anh Võ Quế quá Luân ơi!"

Anh Quế với anh Luân cùng phục vụ trong quân chủng Không Quân, nhưng anh Luân biệt phái sang Tổng Cục Tiếp Vận, phụ trách chuyển vận hàng không quân sự.

"Ðúng. Vậy là mấy anh em mình bị bắt rồi."

"Sao có ba anh hà. Còn một anh nữa đâu?"

"Chúng nó nhìn mình kìa. Làm đi."

Một lúc sau, bọn chúng dắt cả ba anh vào trong sân căn nhà bộ chỉ huy trại, trong khi Tổ chúng tôi làm xong trên mái nhà. Tất cả tuột xuống và đem vật dụng còn lại vào kho. Tôi cố ý đi sát lại anh Võ Quế:

"Anh Thành đâu anh Quế?"

"Nó bị nhốt riêng rồi."

Ðến tối, chúng nó dắt ba anh lên Liên Trại, chắc là nhốt các anh trên đó. Sáng hôm sau, thay vì đưa Tổ chúng tôi lên núi, bọn họ dắt chúng tôi vòng ra triền núi bên kia dãy nhà ngói, để đào đất:

"Các anh đào 3 cái hầm sâu vào trong núi theo kích thước sau đây: Mỗi hầm ngang 1 mét, sâu vào 2 mét. Cách 1 mét thì đào hầm thứ hai, rồi hầm thứ ba cũng khoảng cách đó. Lòng hầm ngang 1 mét, dành 0.6 mét làm chỗ nằm, còn 0.4 mét kia tiếp tục đào xuống 0.5 mét là thành cái giường nằm."

Chúng ra lệnh, nhưng lúc nào cũng đứng bên cạnh thúc hối đào cho nhanh. Ðào xong, bọn họ dắt chúng tôi lên núi đốn cây lót làm trần bên trên, rồi đổ đất lên như triền núi lúc chưa đào. Cánh cửa làm bằng cây chổm, có khóa. Cái gọi là "giường nằm", chỉ là đất sét ướt, ngang 0.6 mét x dài 2.0 mét x cao 0.5 mét. Tôi không rõ là chúng nó có cho các anh trải chiếu hay lót cái gì đó để tránh lưng bị lạnh không, chỉ biết là khi làm xong vào lúc hoàng hôn thì bọn họ dắt ba anh vào nhốt trong hầm này! Rồi mùa Ðông, liệu các anh có chịu nổi không? Tuy tôi chưa biết mùa Ðông nơi đây ra sao, nhưng nghe người dân vùng này mô tả hãi hùng lắm.

Ðêm nằm nghĩ lại, nó mỉa mai quá! Mình đào hầm để nhốt bạn mình! Nhưng nghĩ cho cùng, không đào cũng không được với chúng nó. Và qua đó, chúng tôi nhận thức rõ thêm về cách của chúng đối xử với tù chính trị chúng tôi!

"Liệu quốc tế làm cách nào để hiểu được mức độ tàn bạo nghiệt ngã của cộng sản Việt Nam?"

Vài hôm sau, chúng tôi nghe mấy thằng võ trang nói với nhau là anh Nguyễn Phương Thành đã tự tử trong hầm giam ở Liên Trại. Lại mấy ngày sau nữa, chúng tôi mới biết là anh Thành đã chết thật sự, nhưng không rõ là anh ấy bị chúng nó giết hay là anh tự tử. Anh Nguyễn Phương Thành, là một Trung Ðoàn Trưởng rất can đảm của Sư Ðoàn 7 Bộ Binh.

Người Mỹ Tên Nam.

Tổ chúng tôi lại đi hái trà gần khu vực Liên Trại 1. Nơi đây có cái máy phát điện với năng suất chỉ đủ cho khu vực bộ chỉ huy và các trại lân cận với những áng sáng vàng vọt. Phụ trách kỹ thuật là một người Hoa Kỳ. Nếu nhìn từ sau lưng thì vóc dáng anh ta chẳng khác gì người Việt Nam bao nhiêu. Tù chính trị không được đến gần anh ta. Trong gian nhà tranh của anh ta bên kia đường nhìn từ đồi trà, có một phụ nữ và một bé gái khoảng 2 tuổi (năm 1976), có lẽ là vợ và con anh ta. Nhân lúc gạ chuyện với mấy tên bộ đội phụ trách điều hành nhà máy xay lúa mà họ gọi là máy xay xát, và phụ trách an ninh máy phát điện, mới biết thêm tin tức nhưng không rõ sự thật ra sao. Theo đó thì anh ta là Trung Úy Biệt Kích Hoa Kỳ (mũ nồi xanh), đã lái xe Jeep băng qua cầu Bến Hải đầu hàng quân cộng sản tại đó. Anh ta lấy tên là Nam, nên gọi là anh Nam. Khi Ðoàn 776 thành lập cách nay vài tháng, anh Nam này mới chuyển đến đây làm việc. Lương mỗi tháng 75 đồng. Nghe nói anh ta nói được chút ít tiếng Việt. Nhưng anh em chúng tôi chưa dám tin, vì chỉ riêng cái hành động một sĩ quan Hoa Kỳ lái xe băng qua bên kia cầu Bến Hải mà vẫn còn sống, quả thật là khó tin.

Có những lúc anh ta như muốn tiếp xúc với chúng tôi, nhưng trong những lần gặp thì anh ta không bao giờ đứng một mình, ít nhất bên cạnh cũng có người đàn bà có vẻ như vợ anh ta. Một hôm, nhân lúc hái trà xong và trên đường về trại, trông thấy anh ta đi sau một tên bộ đội, tôi cố lướt lên với hy vọng nói được với anh ta vài câu, nhưng tên bộ đội bất chợt quay lại trông thấy, hắn liền dừng lại rồi đi ngang với anh ta. Lỡ bộ, nhóm chúng tôi đi với tốc độ nhanh hơn và qua mặt anh ta luôn.

Một dịp khác, khi đang làm cỏ ở lưng chừng đồi trà, tôi trông thấy anh chàng Mỹ tên Nam lững thững từ chân đồi đi lên, tôi bước vội xuống thì một tên bộ đội bên kia đường trông thấy, hắn nhanh chân băng qua đường theo sát anh ta. Tôi quay lên đồi, không ngờ lại gặp anh chàng khật khùng "tùy viên của Thiếu Tướng Nguyễn Huệ" lúc ở trại tập trung Tam Hiệp, từ bên kia triền đồi qua khu vực chúng tôi. Vẫn nụ cười mà thật sự không rõ là anh ta cười với ai. Có lẽ cộng sản cũng xếp anh ta vào loại tù chính trị nguy hiểm như chúng tôi hay sao mà đưa anh ta từ trại Tam Hiệp, Biên Hòa, ra đây nữa.

Ngạc nhiên thứ ba.

Vì trại chưa có rau, nên họ chỉ định 6 người đi mua rau ở chợ Yên Bái. Trong số này có tôi và anh Nghĩa. Một tên võ trang dẫn đi. Hắn đưa chúng tôi 3 cái đòn khiêng và 3 cái bao bố (loại bao gạo 100 kí lô). Nghĩa là hai người một khiêng. Trên quãng đường đá lổm chổm chừng 6 cây số, chúng tôi đi ngang một trại. Nhanh tay lẹ chân tiếp xúc với anh bạn đang cuốc đất bên đường, chúng tôi được biết đây là Trại 1, giam giữ các anh cấp Trung Tá.

Hắn không đưa toán chúng tôi sang phà Ô Lâu qua chợ Yên Bái, mà là ghé vào khu nhà bên nay Sông Hồng mua khoảng 150 kí lô chuối xanh còn trên cây. Tôi trông thấy cây ớt hiểm chín đỏ mà phát thèm. Thèm chất cay của ớt để kích thích khẩu vị. Tôi mon men đến ông cụ đang ngồi hút thuốc lào ở thềm nhà:

"Chào cụ. Cụ có thể cho tôi một trái ớt được không?"

"Ông ăn cay được không? Ớt này cay lắm."

"Dạ được." Nói xong là tôi bước đến cây ớt cạnh thềm nhà. Ông cụ lên tiếng:

"Ông ngồi đây xơi nước. Tôi bảo con gái tôi nó hái cho ông." Vừa nói ông vừa kéo cái ghế nhỏ cho tôi ngồi, vừa rót chun trà:

"Hồng à! Con vặt (hái) cho ông này nắm ớt rồi gói lại đàng hoàng nghe con".

"Cám ơn cụ."

"Chè xanh đó. Xơi vào ông thấy thấm giọng và chống được cơn khát. Mùa hè của chúng tôi oi bức hơn trong Nam nhiều. Các ông chưa quen nên mau mệt lắm."

Cô con gái đưa ông cụ một gói ớt lớn bằng cái chén ăn cơm. Ông cụ cho tôi hết gói đó. Tôi nói:

"Cụ làm ơn nói với bộ đội võ trang giùm, nếu không thì tôi không dám nhận."

"Này anh bộ đội. Tôi cho ông này gói ớt đấy nhé!"

Ông chỉ nói thế chớ không xin phép tắc gì cả, chứng tỏ ông cụ xem thường hắn. Chừng như hắn cũng nể ông cụ, không biết có phải do hắn "tán" con gái ông cụ mà hắn nể không?

Sau lời cám ơn rối rít, tôi chạy lại các bạn đang may mấy bao chuối. Tôi với anh Nghĩa một khiêng. Anh Nghĩa nghiêm giọng:

"Ông cụ này có thiện cảm với anh em mình đó."

"Ðúng anh. Ông ta gọi chúng mình là "các ông" với ý kính trọng, chớ không như cái đám phụ nữ với con nít trong ngày đầu tiên trên đất Bắc mà mình gặp ở gần phà Ô Lâu. Tôi nghĩ là rồi đây người dân vùng này sẽ nhìn mình tốt hơn, và cư xử với mình tốt hơn. Rõ ràng là mình có cơ hội tiếp xúc với người dân, mình với họ sẽ hiểu nhau hơn. Nghĩ cho cùng, đây cũng là một hình thức chiến tranh chính trị mà."

Mỗi hai người khiêng 50 kí lô. Dọc đường nghỉ ba lần. Sáu cây số chớ gần gũi gì đâu! Lần nghỉ thứ nhì do chúng tôi cố tình đi không nỗi để được dừng lại gần cổng Trại 1. Tiếp xúc chớp nhoáng ngang qua hàng rào, chúng tôi được biết thêm là tất cả các anh từ cấp Trung Tá trở xuống, họ đưa ra Bắc bằng tàu chở hàng cặp vào bến thành phố Vinh hoặc Hải Phòng, từ đó đưa lên vùng rừng núi Yên Bái này bằng xe lửa. Nhưng không phải tù chính trị được ngồi trong các toa hành khách đâu, mà là bị chúng nó nhốt trong các toa chờ hàng hóa súc vật kín mít, chỉ có những lỗ nhỏ sát trên nóc toa có không khí vào thôi. Anh Trung Tá Hùng, bộ tham mưu Tổng Cục Chính Trị bị suyễn , lại trong tình trạng ngột ngạt trong toa chở hàng nên đã chết vì nghẹt thở!

Số chuối xanh mua về, họ bảo xắc từng khoanh rồi chẻ làm hai cho vào chảo, cho thêm muối và bột ngọt vào, quậy những thứ ấy vào nhau và gọi là "món ăn mặn" nhiều ngày của chúng tôi.

Ngạc nhiên thứ tư.

Cuối tháng 8 năm 1976, bọn họ cho chúng tôi viết thư về gia đình . Vẫn cái cách hướng dẫn viết thư y chang bài bản như lúc ở trại Long Giao (Long Khánh) với Tam Hiệp (Biên Hòa). Vẫn có sức khỏe tốt, lao động tốt, học tập tốt, gia đình an tâm và chấp hành tốt những lệnh địa phương. Họ cho biết là các địa phương đã thông báo cho các gia đình được gởi quà cứ mỗi ba tháng một lần, với trọng lượng tối đa là 5 kí lô. Hầu hết anh em chúng tôi khi nhận thư gia đình đều có mẩu tin trên báo "Nhân Dân", mới biết được trong vùng rừng núi Hoàng Liên Sơn và Lai Châu có tất cả 82 trại, đánh số mà họ gọi là "hòm thư" từ AH 1 đến AH 82, thuộc Ðoàn 776 giam giữ mà họ gọi là quản lý giáo dục.

Lần đi chợ thứ nhì cũng dùng đòn khiêng. Lần này sang chợ Yên Bái bằng con đò nhỏ chớ không phải bằng phà. Anh Nghĩa, anh Phán, anh Hồ Văn Thành (Ðại Tá Quân Vận), anh Luân, anh Trần Văn Lễ (Ðại Tá Quân Tiếp Vụ), và tôi. Yên Bái nhỏ lắm, nhà cửa lụp xụp, không thể gọi là phố xá được. Có một dãy khoảng chục căn bằng gạch, còn lại là nhà tranh. Các cửa hàng rải rác nhưng tất cả có ghi hàng chữ quốc doanh hẳn hòi. Tiệm may thì trên bảng ghi "Cửa hàng đo may". Bên cạnh có "Cửa hàng bách hóa", nhưng ôi thôi bên trong chỉ có khoảng chục cái kệ với lơ thơ vài chục mặt hàng, mà là hàng hóa thô kệch quá sức. Bên ngoài nhà chợ có nhà máy đường với cơ sở rất ư là ọp ẹp. Tôi nói nhỏ với anh Phán:

"Phán ơi! Chợ gì mà giống trại lính quá."

"Trông chẳng giống làng xã gì của mình cả."

Thị xã Yên Bái xã hội chủ nghĩa, chẳng khác buôn làng của đồng bào Thượng vùng Pleiku Kontum trong những năm 1950!

Chuẩn bị đi chợ lần thứ ba. Tên võ trang ra lệnh:

"Các anh đi lấy 2 xe cải tiến. Hôm nay mua cải bắp."

Tôi nhìn qua nhìn lại có ý tìm xe cải tiến, hắn thấy tôi làm thinh mà cứ nhìn qua nhìn lại, hắn quát:

"Không đi lấy xe mà anh nhìn gì thế?"

"Tôi không thấy xe ở đâu làm sao lấy."

"Thế cái gì kia?" Vừa gắt gỏng hắn vừa chỉ chiếc xe cút-kít ở gần chuồng heo bên kia dòng suối.

"Cái đó là xe cải tiến hả bộ đội?"

Hắn trừng mắt nhìn tôi:

"Anh đùa à. Xe để đấy mà còn hỏi".

"Không. Tôi không biết đó là xe cải tiến mà cán bộ".

"Cái anh này buồn cười chưa. Thế các anh gọi nó là cái gì?"

‘Trong Nam chúng tôi gọi nó là "xe cút kít".

"Ra lấy mà đi, đừng có đứng đó mà lý sự".

Chúng tôi qua chiếc cầu nhỏ, lôi hai chiếc cút-kít từ trong bờ rào ra. Chưa biết phải làm gì tiếp, hắn lại quát:

"Vào kho mượn giây để kéo. Ðứng đó làm gì?"

Hóa ra chuyện như thế này. "Xe cải tiến" là chiếc xe mà những năm 50 người Sài Gòn gọi là xe "cút-kít", là loại xe của những toán sửa đường dùng chở gạch đá lặt vặt. Xe cút-kít bằng kim loại, có một bánh xe ở giữa, phía trước, cái thùng xe bầu xuống, hai chân đứng phía sau, và hai cái càng để đẩy. Với dạng xe đó được xã hội chủ nghĩa "cải tiến" phía trước có hai bánh xe (thay vì một), cái thùng xe hình chữ nhật (thay vì bầu), phía sau cũng có hai chân đứng, và hai cái càng để đẩy. Vật liệu đều bằng gỗ với ván. Theo họ nói thì trọng lượng xe khi chở đầy vào khoảng 150 kí lô. Chiếc xe cải tiến vận chuyển được những gì trong cái thùng hình chữ nhật đó, là do 3 "nhân lực" (không phải mã lực) kéo và đẩy. Hai sợi dây cột hai bên cái thùng phía trước cho hai người kéo, một sợi dây khác cột ở hai cái càng sau và người cầm càng máng lên vai cho hai cái chân xe cao khỏi mặt đất, và ra sức đẩy tới. "Xe cải tiến chuyển động bằng ba nhân lực" là như vậy.

Ðến đám bắp cải của hợp tác xã nào đó sát bờ nam Sông Hồng, trông thấy một cô gái mặc quần tây áo sơ-mi, mang giày ống, cổ quấn khăn quàng ấm, tóc uốn dợn phần đuôi. Nhìn chung, cô ta là cô gái "sáng sủa" so với hai cô gái đang trong rẫy bắp cải. Cô ta giao việc cho hai cô kia đang quần quật chặt gốc bắp cải và mang vào sân nhà lều. Bộ đội võ trang bảo chúng tôi đứng chờ, hắn đến nói chuyện với cô gái mang giày ống chắc là về chuyện mua bán. Hắn trở lại anh em chúng tôi:

"Ðấy là con gái của nữ đồng chí lãnh đạo Công An Huyện (Trấn Yên). Người ta đưa bao nhiêu thì nhận bấy nhiêu, cho lên xe cột lại. Các anh cẩn thận, không được nói linh tinh nghe chưa?"

Nói xong, hắn đi về phía ngôi nhà gần bờ sông. Chẳng hiểu là hắn muốn dọa chúng tôi hay ngăn cấm chúng tôi nói chuyện với con gái của Công An huyện này? Khi nghe hắn nói cô này là con bà Trưởng Công An cũng hơi ớn, chỉ nghe hai chữ Công An đã cảm thấy lạnh lùng rồi, huống chi là con gái của Trưởng Công An, mà lại là Công An huyện nữa chớ.

Một cô lo cân. Cân xong, cô kia chất sang một bên, lúc ấy có tiếng của cô mang giày ống:

"Yến. Em gở hết những lá xanh bên ngoài rồi cân lại cho mấy anh đó."

Thế là hai cô gái phụ việc làm lại từ đầu mà chẳng nghe càu nhàu gì cả, trong khi cô gái mang giày ống gọi chúng tôi đến nhận bắp cải. Ðang chất bắp cải lên xe, cô ta đứng cạnh tôi:

"Anh biết dùng lá cải bắp làm dưa ăn không?"

Tôi quen dùng chữ bắp cải, còn cô ta dùng chữ cải bắp. Thấy cô ta nói chuyện có vẻ nhẹ nhàng và tự nhiên, tôi đáp:

"Có. Tôi biết cách làm và cũng biết ăn nữa cô."

"Tôi cho các anh những lá này, đem về cắt ra, phơi một nắng, rồi nấu nước muối đổ vào. Vài hôm là ăn được."

"Không được đâu cô."

"Tại sao lại không? Anh nói ăn được mà."

"Cô phải nói với anh bộ đội võ trang mới được. Nếu cô không nói thì anh bộ đội vờ trang cho là tôi ăn cắp, tôi sẽ bị phạt giam khi về trại."

"Ðược. Tôi sẽ nói cho anh."

Trong khi chờ tên võ trang trở lại, cô ta hỏi:

"Quê anh ở đâu?"

"Tôi ở vùng đồng bằng sông Cửu Long mà trong Nam chúng tôi thường gọi là Miền Tây, nhưng tôi sống ở Sài Gòn lâu rồi cô."

"Anh có thường được thư gia đình không?"

Tôi khựng lại, vì không hiểu cô ta hỏi thật hay dò xét. Con của Trưởng Công An huyện mà. Thấy tôi ngập ngừng, cô ta nói:

"Tôi hỏi thật, anh đừng sợ. Tôi có vào Nam rồi. Tôi thấy người miền Nam thành thật mà dễ mến nữa. Tôi nói thật đấy."

Tôi có phần vững dạ:

"Vâng. Thỉnh thoảng thôi, vì người ta ấn định thời gian chớ không phải lúc nào cũng được gởi đâu cô."

"Lần sau các anh có ra đây, mang theo thư đưa tôi gởi cho. Các anh đừng sợ. Tôi hỏi thêm, các anh có bị người ta đánh không?"

Tôi nhìn thẳng cô ta và chậm rãi trả lời để dò xem cô ta hỏi thật hay giăng bẫy:

"Cám ơn cô. Chúng tôi không mang thư theo được đâu vì bộ đội vờ trang xét kỹ lắm. Về đánh đập thì tôi và các bạn cùng Tổ với tôi chưa bị, những chửi rủa nhục mạ thì thường lắm, thường đến mức mỗi khi người ta bắt đầu thì chúng tôi thuộc luôn mấy câu sau rồi. Ðối với chúng tôi, điều đó còn đau hơn đánh đập vì trình độ của chúng tôi ít nhất cũng phải tốt nghiệp trung học rồi cô."

Cô ta đứng yên một lúc, chừng như có chút xúc động:

"Họ có cho các anh ăn no không?"

"Nếu tôi nói với cô là chốc nữa đây tôi sẽ ăn hai củ khoai mì mà cô gọi là sắn, để chiều về tôi ăn một lúc hai phần, cô có tin tôi không? Hai phần gộp lại là hai chén cơm độn bắp, đó là hạnh phúc của chúng tôi!"

Cô ta xoay mặt ra bờ sông. Yên lặng. Tôi tiếp:

"Cô hỏi tôi những câu ẩn chứa tình người làm tôi cảm thấy ngại ngùng. Ngại ngùng vì vị trí giữa cô với anh em chúng tôi là một khoảng cách chính trị, mà chúng tôi là những người bị tù đày sau khi chúng tôi thua trận!"

"Vào Nam, tôi mới hiểu người miền Nam các anh. Trong ấy có người thân của gia đình tôi vào đó từ năm 1954, cũng ở trong quân đội như mấy anh. Tôi muốn giúp các anh điều gì chớ không có ý dò xét các anh. Bây giờ tôi phải lo công việc."

Nói xong là cô ta lại đằng nhà lều ở đầu đám rẫy. Có lẽ cô ta thấy tên võ trang đang trở lại nên cô ta không nói nữa thì phải?

"Cám ơn cô."

Tên bộ đội võ trang đến bảo chúng tôi ăn trưa rồi chuẩn bị về trại. Nói xong, hắn quay lại nhà lúc nãy . Sáu anh em chúng tôi đang ngồi ăn khoai mì, cô gái mang giày ống quay lại chỗ chúng tôi. Cô ta đứng lại:

"Các anh ăn thế làm sao no?"

"Tôi nói với cô rồi. Chúng tôi đâu có cách nào khác. Hai củ khoai này là phần ăn của mỗi anh em chúng tôi đây!"

"Các anh ráng giữ sức khỏe để về với gia đình . Chào các anh. Tôi về ăn trưa."

"Chào cô."

Phải nói rằng, sau cái lần nghe tên bộ đội thông tin nói như trách chúng tôi có thiên đường mà không biết giữ, đến ông cụ già rửa xe đạp như vạch trần sự tuyên truyền dối trá trên làn sóng phát thanh, rồi đến lần mua chuối xanh nhìn thấy thái độ của ông cụ đối xử với chúng tôi rất tình người, hôm nay đến cô gái con bà Trưởng Công An quận mà họ gọi là huyện Trấn Yên này nói chuyện với chúng tôi ẩn chứa sự thông cảm với chúng tôi, cho phép tôi nhận ra rằng:

"Không phải mọi người dân 20 năm xã hội chủ nghĩa trên đất Bắc đều là cộng sản đâu, ngay cả cô con gái của Trưởng Công An quận cũng vậy. Tôi nghĩ, chúng ta thua trận gần hai năm rồi, nhưng có vẻ như chúng ta thắng cộng sản về chính nghĩa thì phải. Bởi vì qua nét nhìn, người dân xã hội chủ nghĩa vùng rừng núi nơi đây dù chưa thể xem là tiêu biểu cho cả miền Bắc, nhưng rõ ràng là họ cư xử với chúng tôi có đạo nghĩa. Tôi nghĩ, điều đó không mang ý nghĩa của lòng thương hại, mà là ý nghĩa của sự đồng cảm ý thức chính trị. Phải chăng, sự thua trận của chúng ta lại giúp cho người dân có cơ hội cũng như hoàn cảnh nhận định được chế độ nào là chính nghĩa? Trong cái rủi (ro) có cái may (mắn), trong cái nguy (hiểm) có cái cơ (hội) là thế. Chúng tôi vẫn tiếp tục quan sát để nhận định vững vàng hơn".

Tổ nấu bếp ở trại này là "chuyên nghiệp", nghĩa là không có luân phiên như ở trại Long Giao hay Tam Hiệp trong Nam. Anh Nguyễn Kỳ Nguyện (Ðại Tá, Bộ Tổng Tham Mưu) nấu nước, anh Cao Văn Phước (Ðại Tá Quân Vận) với anh Lê Ngọc Ẩn (Ðại Tá Quân Cụ) nấu thức ăn, anh Nguyễn Hữu Phước (Ðại Tá Quân Cảnh) nấu cơm.

Cung cấp củi cho nhà bếp là Tổ của anh Tạ Ðình Siêu (Ðại Tá Thiết Giáp). Họ ấn định "chỉ tiêu" mỗi người/mỗi ngày một bó từ 25 đến 30 kí lô. Ai lấy đủ chỉ tiêu thì nghỉ, bằng không thì chiều đi tiếp. Củi là chặt cây rừng trên các đỉnh núi, cột lại từng bó. Xuống chân núi, phải qua sự kiểm soát của tên võ trang. Hắn ngắm nghía xem chừng đủ chỉ tiêu thì hắn dắt về, giao cho nhà bếp. Các bạn trong nhà bếp, cứ đẩy nguyên bó cây xanh tươi đó vào lò, một lúc thì cháy thôi.

Ngạc nhiên thứ năm.

Tổ chúng tôi là Tổ cơ động, nên hết việc này họ bảo làm việc kia mà hầu hết là leo núi đốn cây. Ðầu tiên là đốn cây cung cấp cho mấy Tổ kia cất thêm căn trại. Cứ sáng sớm, mỗi người lãnh vài củ khoai mì cho vào túi áo treillis , lon gô nước chín xách tay, đến nhà kho gặp anh Tạ Văn Kiệt (năm 1955 là Quận Trưởng Quận Trà Ôn, Vĩnh Long) mượn dao. Tên võ trang dắt đến chân núi, hắn chờ ở đó và chúng tôi cùng leo núi. Tổ chúng tôi 20 người, khi lao động phải từ 17 người trở lên, nếu dưới con số đó thì tên quản giáo là Trung Úy Bật hạch hỏi đủ điều. Nhức đầu lắm! Vì những cây dùng làm cột nhà có đường kính từ 20 phân tây trở lên nên nặng lắm. Ðến những cây dùng làm kèo làm đòn tay cũng không phải là nhẹ. Anh em chúng tôi kết lại thành từng nhóm để giúp đỡ lẫn nhau. Tôi, anh Hồ Văn Thành, anh Nguyễn Văn Sang (Ðại Tá Tiếp Vận), anh Trần Văn Lễ một nhóm. Anh Sang với anh Lễ kém sức khỏe, khi lên núi xuống núi, hai anh bò nhiều hơn là đi, do vậy mà tôi với anh Thành trợ giúp. Lên đỉnh núi, thường khi phải theo đường đỉnh đi từ núi này sang núi kia, đôi khi phải xuống thung lũng tìm cây đúng với nhu cầu của Tổ cất nhà. Tôi với anh Thành đốn cây, anh Sang với anh Lễ tìm chặt dây cột lại thành bó để khi lăn xuống núi không bị văng tứ tung. Vác đến triền núi, hai người nắm chặt hai đầu bó cây, rồi nói thật to như báo động người bên dưới dù có thấy hay không thấy người nào:

"Chú ý. Chú ý. Chúng tôi phóng cây xuống."

Báo động xong là đếm một, hai, ba, cả hai cùng buông tay cho bó cây lăn xuống chân núi. Trông cái cảnh ấy gợi cho anh Lễ nhớ lại truyện Trung Hoa ngày xưa. Anh vắn tắt cho bớt nỗi nhọc nhằn:

"Tôi nhớ cái trận đánh mà ông Tiết Nhơn Quý chinh đông chinh tây gì đó, khi địch quân bao vây rồi từ chân núi tiến lên, ông ta áp dụng chiến thuật gọi là "dứt dây lăn gỗ" giống như chúng mình vừa rồi đẩy bó cây xuống núi. Vậy mà ổng gây thiệt hại nặng nề cho quân địch, vì không tránh vào đâu được." Anh em cười xòa, cùng nhau xuống núi.

Cũng cái hôm ấy, khi vác cây trên đường đỉnh, trông thấy một ông có lẽ cũng khoảng 50-60 gì đó đang ngồi ôm đứa con trai trong lòng, chúng tôi dừng lại nhưng cũng ngài ngại vì không biết thái độ ông ta đối với chúng tôi ra sao. Thấy ông không có vẻ gì phản đối, tôi hỏi:

"Cháu làm sao mà ông ôm cháu vậy?"

Nhìn chúng tôi một lút, ông đáp:

"Cháu nhà tôi bị sốt rét ông à! Ở đây người ta chỉ phát cho mỗi thứ thuốc "xuyên tâm liên" không trị được gì hết."

"Nếu ngày mai ông với cháu có đến đây, tôi sẽ tặng cháu vài viên thuốc uống chống sốt rét. Ông cho cháu uống thử xem sao."

"Cám ơn ông. Mai tôi chờ ở đây. Ông coi chừng mấy đứa bộ đội bắt gặp là nó phạt ông đó."

Ngày hôm sau là ngày chót của Tổ chúng tôi đốn cây trên núi này. Tôi gặp ông già và đứa bé áng chừng 10 tuổi, nhưng thật sự thì cháu 16 tuổi. Thiếu dinh dưỡng mà! Tôi đưa ông già 10 viên Chloroquine và dặn mỗi ngày uống một viên. Quá đỗi ngạc nhiên về sự vui mừng của ông già, tôi hỏi:

"Ông cho cháu uống thử chớ tôi không dám chắc là cháu hết bệnh ngay đâu, vì tôi không phải là thầy thuốc."

‘Tôi mừng là vì ở miền Bắc này có bao giờ tôi trông thấy thuốc ngoại đâu, tôi tin là cháu sẽ hết bệnh."

Từ hôm sau tôi không có dịp gặp ông, cho đến một hôm trong khi chúng tôi sang dãy núi khác để đốn cây chổm lợp nhà, làm vách nhà, và làm vạt giường nằm, xa hơn khu vực đốn cây làm cột nhà. Khi vừa lên đến đỉnh núi, tôi trông thấy ông với đứa bé mạnh khỏe. Ông nhìn qua nhìn lại, tôi đoán là ông sợ có thằng võ trang đi theo, tôi nói ngay:

"Bộ đội võ trang ở dưới đường chớ không theo chúng tôi. Ông sợ anh ta trông thấy phải không?"

Hai bàn tay ông già nắm lấy tay tôi thật chặt, miệng ríu rít:

"Cả gia đình tôi cám ơn ông. Cháu chỉ uống viên đầu tiên là hết sốt rét, tôi cho cháu uống thêm 2 viên nữa, mấy viên còn lại gia đình tôi chia cho hai đứa cháu cũng bị sốt rét. Tất cả chúng nó khỏe hết rồi. Thuốc ngoại hay lắm ông ơi!"

"Sao ông biết chúng tôi đốn cây ở đây mà chờ?"

"Mấy hôm tôi đến chỗ cũ không gặp ông, tôi phải tìm hỏi mãi mới biết là Tổ đốn cây của ông đã chuyển sang đốn chổm. Tôi đoán mấy ông đốn ở núi này nên tôi chờ. May quá, được gặp ông."

Rồi ông xuống giọng như tâm tình:

"Gia đình tôi nghèo lắm, có cơm độn ngày hai bữa là khá rồi. Tôi có mang biếu ông hai củ lang (khoai lang) ông nhận giùm tôi. Ơn của ông to lắm."

Vừa nói ông vừa bước đến gốc cây, dùng tay bươi đám lá khô lôi ra cái gói lá chuối, sau khi thổi bụi trên củ khoai, ông cầm hai tay run run đưa tôi làm tôi xúc động thật sự. Sự xúc động của tôi một phần vì hai củ khoai mà tôi nghĩ có thể ông trích trong phần ăn của gia đình ông, phần khác là thái độ cùng cách xử sự của ông đối với chúng tôi. Ông đã lặn lội tìm cách gặp tôi để "đền ơn" mà không ngại núi rừng, cũng không sợ bị tên quản giáo hay võ trang bắt gặp, nếu không phải là tấm lòng thì ông đâu cần phải hành động như vậy. Nhưng ở đây tôi còn nhìn sang hai góc độ nữa:

Một là góc độ chính trị, rõ ràng là người dân xã hội chủ nghĩa nơi đây không phải ai cũng ủng hộ chế độ cộng sản. Sống trong lòng chế độ nhưng sự phản kháng vẫn tiềm ẩn trong lòng họ, có cơ hội thích hợp là họ bộc lộ như trường hợp ông già nêu trên.

Và hai là góc độ kinh tế. Cả một quốc gia chỉ uống toàn thuốc "xuyên tâm liên" thì một dân tộc bệnh hoạn yếu đuối là đúng thôi! Tuy ông chưa biết công hiệu của viên thuốc ra sao, chỉ cầm trong tay viên thuốc ngoại quốc đã đủ làm cho ông tin tưởng là con của ông hết bệnh rồi. Tội nghiệp cho người dân 20 năm xã hội chủ nghĩa trên đất Bắc này biết bao!

Anh Nguyễn Phán đi lạc.

Một hôm, trước khi đến khu vực đồi núi có cây chổm, phải lội ngang dòng suối. Gặp lúc không mưa thì mực nước ngang lưng quần, khi mưa lớn hoặc mưa nhỏ mà liên tiếp vài ngày, mực nước có thể cao đến tận cổ. Những lúc như vậy, mọi người muốn mặc áo quần ướt hay khô là tùy. Muốn khô phải cởi ra lội sang bên kia bờ mặc lại, nếu muốn ướt cứ để nguyên qua suối. Rồi bắt đầu leo núi. Ðộ dốc của núi này khá cao, có lúc chân bước lên là đầu gối chạm vào triền núi. Anh nào lên đến đỉnh trước thì ngồi chờ, đủ mới đi. Phải qua ba ngọn núi, rồi tuột xuống lưng chừng thung lũng sâu mới tìm thấy rừng chổm. Thung lũng này dốc cao lắm, không thể bước được mà là tuột dốc từ từ. Ðốn được một cây chổm đã khó vì nó chen chúc nhau rất dầy nên đưa được cây dao vào vị thế để chặt không phải dễ. Chặt xong phải giữ nó lại, nếu không thì nó tuột luôn xuống tận đáy thung lũng, vừa phí sức vừa không đủ tiêu chuẩn! Chưa hết, tôi phải chuyển ngược từng cây lên hướng đỉnh cho anh Thành. Thật sự là rất nguy hiểm! Nếu chẳng may anh Thành ở trên nắm không chắc, cây chổm lao xuống sườn núi rất có thể nó đâm thẳng vào tôi đang đứng phía dưới một cách ngọt xớt. Chết là cái chắc!

Anh Thành có sức khỏe, rất tốt với bạn, nhưng thị lực rất kém, suýt nữa anh bị cây chổm xé mặt anh khi luân phiên tôi đứng trên, anh đứng dưới đốn chổm chuyền lên tôi. Anh chặt nhát dao thật mạnh, cây chổm ngã dần xuống hướng triền núi, thình lình phần còn lại của gốc chổm tét làm hai và bật mạnh lên. Rất may là trước khi xuống nhát dao, anh đứng xéo qua một bên để giữ thế, nếu không thì phần tét ra của cây chổm chém nát mặt anh chớ không vừa. Khi cây chổm bị tét ra nó nhọn và rất bén, nó mà đâm vào da thịt con người thì khiếp lắm quí vị quí bạn à!

Nhiều lần chúng tôi trông thấy bọn quản giáo với võ trang làm heo, họ dùng ngọn cây chổm vạt nhọn, thọc vào cổ con heo. Cả cơ thể con heo oằn oại miệng la en éc. Con heo càng la, họ càng ấn sâu khúc chổm vào, rồi kéo ra đẩy vào cho máu theo khúc chổm chảy vào cái thau phía dưới. Trông cách thọc huyết heo của họ, dã man quá! Vậy mà họ cười một cách thích thú, cứ như họ vừa lập được thành tích vậy. Thật không thể tưởng tượng tính dã man của cái đám cháu ngoan ông Hồ!

Có một anh Thiếu Úy bị bắt khi Ban Mê Thuột bị tấn công chiếm đóng hồi tháng 3 năm 1975, chúng nó đưa anh ấy ra Bắc trước, và năm 1976 nhập vào chúng tôi trong Nam ra nhưng khác trại. Khi chặt chổm, chân trái của anh sát cây chổm mà cây dao của anh rất bén, anh lại còn trẻ nên khỏe so với chúng tôi. Chỉ một nhát dao cây chổm đứt lìa, nhưng bắp đùi của anh cũng bị chiều dài lưỡi dao phập vào khá sâu. Về sau chúng tôi không rõ cái chân của anh như thế nào nữa!

Họ ấn định chỉ tiêu cho chúng tôi mỗi người 10 cây, dài ít nhất là 5 thước. Tuy "thịt cây chổm" không dầy bằng "thịt cây tre", nhưng 10 cây tươi cũng nặng lắm. Khi tuột xuống triền chỉ có con dao trên tay đã thấy khó khăn, khi chuyển được cây chổm trở lên càng khó khăn hơn nữa! Nhưng vẫn phải làm bằng tất cả sức lực, cộng với mức độ nguy hiểm không phải là thấp! Trở về đến đỉnh cuối cùng, cùng nhau ngồi lại nghỉ chân trước khi xuống dòng suối, mạnh ai người ấy moi hai củ khoai mì trong túi ra ăn. Ăn khoai mì, ăn cả mùi mồ hôi chen lẫn trong mùi quần dơ với nước suối đục ngầu trong đó! Nhìn mặt trời ngã về tây khá lâu, chúng tôi đồng ý với nhau là xuống núi và đưa những bó chổm qua bên kia dòng suối. Chúng tôi tự quyết định với nhau, vì tên quản giáo với tên võ trang chờ bên kia suối.

Tên võ trang đi tới đi lui nhìn mấy bó chổm. Xem chừng đủ chỉ tiêu nên hắn làm thinh. Xong hắn đếm từng người. Hắn hỏi vội:

"Anh Hoa. Còn một anh nữa đâu?"

"Tôi làm sao biết bộ đội."

"Anh khẩn trương xem lại mất anh nào?"

Tên này thường dùng chữ "khẩn trương" khi thúc hối chúng tôi nhanh lên, cho nên chúng tôi khi nói với nhau về hắn, không cần nói tên mà chỉ dùng chữ "khẩn trương" là hiểu.

Tôi kiểm lại, mãi một lúc mới nhận ra:

"Báo cáo bộ đội, còn thiếu anh Phán. Anh ấy yếu lắm, có thể vì vậy mà ảnh về chậm."

Hắn quát ngay:

"Các anh phải lên núi tìm. Khẩn trương lên."

Trời đất ơi! Giờ này nghe nói đến lên núi, cơ thể như rã rời làm sao mà đi nỗi. Anh em chúng tôi nhìn nhau như muốn nói với nhau rằng: "Tôi đuối rồi". Không ai nói năng gì cả. Hắn quát lớn hơn:

"Khẩn trương lên. Tại sao các anh ngồi yên đó?"

Không nhìn nhau nữa mà mỗi người nhìn thẳng về phía trước, chừng như vừa lo cho bạn, vừa lo cho mình. Chẳng đặng đừng, tôi đứng dậy:

"Báo cáo bộ đội. Tôi đi."

"Hai anh nữa đi với anh Hoa. Ðề phòng nguy hiểm."

Không hiểu chữ nguy hiểm mà hắn dùng, là hắn sợ thú rừng giùm tôi hay sợ tôi nhân cơ hội này trốn trại?

"Không được đâu bộ đội. Các bạn tôi mệt lắm rồi, cần phải lấy sức vác chổm về nữa. Một mình tôi đủ rồi."

Nói xong là tôi đi luôn. Anh Hồ Văn Thành chạy theo. Tôi nói gì anh ấy cứ một mực cùng đi với tôi. Thế là hai chúng tôi cởi áo quần lội qua suối. Lên đến đỉnh núi đầu tiên là tôi với anh Thành luân phiên, dùng hai tay chụm lại đưa lên miệng làm ống loa: "Anh Phán ơi! Anh Phán!" Tôi gọi không to lắm nhưng giữ hơi ngân dài để âm thanh đi được xa. Từ trên cao gọi xuống thung lũng âm thanh đi xa lắm. Cứ mỗi tiếng gọi, âm thanh từ các triền núi chung quanh dội lại rất rõ. Hết đỉnh núi này sang đỉnh núi kia, tôi với anh Thành đều cất tiếng gọi như vậy. Ðến thung lũng thứ ba bên trái thung lũng cây chổm, sau "tiếng loa" của anh Thành, tôi nghe tiếng anh Phán như xa lắm:

"Tôi .. đây .. nè !"

"Anh nghe tiếng chúng tôi rồi, anh hãy đi về hướng chúng tôi đi."

"Không .. được. Tôi .. không .. dám .. đi .. nữa. Tôi .. sợ .. lắm."

"Anh ngồi yên đó. Khi tôi gọi thì anh lên tiếng để chúng tôi tìm đến anh."

Chúng tôi theo đường mòn quanh co xuống thung lũng theo hướng có tiếng nói của anh ấy:

"Anh Phán ơi! Hãy lên tiếng giùm coi, chúng tôi xuống đến thung lũng rồi."

"Tôi . đây . nè . Tôi . đây . nè ."

"Tôi nhận ra hướng của anh rồi. Anh đứng dậy và nắm cái cọng gì đó quơ qua quơ lại cho chúng tối thấy đi."

Và rồi chúng tôi đến nơi. Hóa ra khi anh vác bó chổm lên đường đỉnh, lại không để ý đến ngã ba nhỏ xíu để quẹo trái theo đường đỉnh mà ra điểm tập trung, lại đi thẳng theo đường mòn xuống thung lũng bên này.

"Tôi sợ quá hai anh ơi! Tôi nghĩ là chết ở đây chớ không thể nào về được. Nghe tiếng hai anh tôi mừng quá, nhưng không đủ can đảm đứng dậy đi về hướng mấy anh, sợ đi lạc xa nữa."

"Bó chổm anh đâu?"

Ðằng kia kìa . Tôi không vác nổi đâu. Về trại nó làm gì tôi thì làm."

"Tụi mình lớn tuổi rồi, không nên để thằng nhóc đó nó mắng. Bây giờ tôi với anh Thành vác cho anh, nhưng từ chỗ tập trung về trại, anh cố gắng nghe."

Chúng tôi về đến điểm tập trung, tôi thuật lại sự kiện anh Phán đi lạc, vậy mà hắn vẫn hạch hỏi:

"Tại sao anh đi lạc?"

Tôi đỡ lời vì anh Phán đâu đã hoàn hồn:

"Bộ đội thông cảm, anh Phán còn run sợ lắm, chưa đủ bình tỉnh để trả lời bộ đội đâu. Nếu nhớ đường về thì đâu có ai đi lạc bao giờ."

"Tất cả đi về." Hắn quát nhưng nhẹ thôi.

Thừa lúc hắn đến phía trước kiểm lại từng người, tôi rút một cây anh Thành rút một cây cho vào bó của chúng tôi, giúp anh Phán đỡ nặng. Chúng tôi khệnh khạng rồi cũng về đến trại. Lội suối tắm xong, chờ lãnh phần ăn trưa lẫn phần ăn chiều gộp lại ăn một lần cho no. Anh em khỏe muốn được đi lao động "thông tầm" tức là đi từ sáng đến chiều, nhịn đói một chút để buổi chiều có được hai phần ăn, tức hai cái "bánh bột mì luộc". Gần đây chúng nó cho chúng tôi ăn bánh bột mì luộc, trông như cái bánh bao nhưng hoàn toàn chỉ có bột mà thôi. Số bột mì này do một quốc gia nào đó ở Châu Âu (dường như là Thụy Ðiển) viện trợ, họ bán cho dân thay khẩu phần gạo + bắp, nhưng người dân không quen ăn nên đưa vào trại tù chính trị chúng tôi. "Bánh bao bột mì luộc" bằng cái chén nhỏ, chấm với muỗng nước muối, và mấy cọng rau muống gọi là canh. Ở đây họ không cho ăn muối hột vì họ sợ chúng tôi trữ lại để trốn trại, nên họ buộc nhà bếp bỏ muối vào nồi đổ nước vô hòa tan, một muỗng nước muối là phần ăn mặn của mỗi tù chính trị chúng tôi.

Ăn cắp của trại.

Thường ngày trong mỗi bữa ăn, anh Nghĩa chuẩn bị một rổ rau má. Rau má ở khu rừng này "mập" lắm, cọng lớn lá to. Anh Nghĩa rửa thuốc tím hẳn hòi. Cứ mỗi miếng ăn kèm theo một cuộn rau má chấm mắm tôm. Buổi chiều ba anh em chúng tôi -Anh Nghĩa, anh Ðiệp, và tôi- ăn no là nhờ "độn rau má". Những hôm tôi đi "thông tầm" có hai phần ăn trong bữa ăn chiều, tôi chia làm ba phần nhưng anh Nghĩa với anh Ðiệp không nhận. Hai anh cho rằng tôi lên núi vất vả, cần giữ sức khỏe hơn. Một hôm anh Nghĩa lần mò sang bên kia triền núi, nơi có rẫy khoai lang họ đã đào lấy củ rồi, nhưng anh cũng mót được khoảng 20 củ chỉ bằng ngón tay út. Anh lại mang cái gà-mèn xuống tận thung lũng nấu được lon gô chè. Nuốt vào đến đâu nghe nó ngọt lịm đến đó. Thật lòng mà nói, không phải chúng tôi ăn, mà là chúng tôi thưởng thức đến tận cùng cái chất bột của khoai ngấm trong đường, cái chất ngọt của đường hòa trong chất the the của lá gừng ăn cắp. Cho nên chỉ ăn có chén chè nhỏ xíu mà thời gian bằng cả bữa ăn. Ngon lắm quí vị quí bạn à!

Do được ăn khoai lang, tôi nghĩ đến cách "ăn cắp" khoai mì mà người miền Bắc gọi là "sắn". Khoai mì mà tù chính trị chúng tôi trồng đến cả chục ngọn đồi chung quanh trại. Thế nhưng ngồi trên chòi cao, tên võ trang gác trên đó dễ bắt gặp lắm, vì khi mình nắm kéo lên thì ngọn cây khoai mì lắc lư là nó báo động đến bắt ngay. Tôi nghĩ cách, và thực hành luôn. Tôi may cái túi nhỏ, dùng cây kim tây ghim vào bên trong nách áo. Miếng kim khí mài sẵn thay con dao, lén đem ra ngoài trại giấu trước. Những khi lao động gần các ngọn đồi khoai mì, giờ trưa chui vào khoảng giữa, dùng miếng kim khí như lưỡi dao moi từ từ tránh đụng vào thân cây khoai mì, mỗi cây chỉ khứa lấy một củ thôi, vì lấy hai củ cây sẽ ngã khi có gió. Chỉ cần 2 hoặc 4 củ tùy lớn nhỏ là đủ cho một lần ăn. Lột võ chôn xuống đất ngay. Xuống suối rửa, khứa nhỏ, cho vào cái túi gài trong nách áo.

Ðến giờ về, cứ thản nhiên vào cửa vì trên tay không mang theo gì hết nên không bị xét. Chưa xong đâu. Khi về trại, nhét vào lon gô, cho vào miếng đường tán, rồi cho nước vào, đậy nắp lại, xách tòn teng đi xuống suối như đi lấy nước vậy. Nhà bếp sát lối đi xuống suối. Vì họ cấm nấu, nên khi ngang nhà bếp phải nhìn trước ngó sau, lượm thanh cây nhỏ xỏ vào cái quai đẩy lon gô vào sát một bên lò đang nấu. Bước ra tức thì và xuống suối làm bộ rửa tay, rồi lên trại. Chừng một tiếng đồng hồ sau lại lảng vảng nhà bếp, thuận tiện là kéo lon gô ra, xách về. Ðến khi tiếng kẻng ngủ, tôi với anh Nghĩa mới đem ra ăn. Ăn sớm sợ các anh khác thấy rồi nói tới nói lui đến tai tụi quản giáo hay vờ trang biết được là nguy lắm. Còn đường thì ăn chè, hết đường thì ăn khoai luộc, miễn no là được rồi.

Cũng vì ăn cắp mà tôi đã một lần bị hạch hỏi, nhưng từ đầu đến cuối đều chối nên không bị biệt giam. "Biệt giam" là nhốt vào một chỗ chật hẹp, tay chân bị còng lại, khẩu phần ăn chỉ bằng một nửa. Nhưng không phải tôi ăn cắp khoai mì mà là ăn cắp trứng gà. Thật ra nói tôi ăn cắp cũng không hoàn toàn đúng, vì không phải tôi sang chuồng gà ăn cắp. Chẳng là một hôm khi giao củi cho nhà bếp xong, tôi về chỗ nằm thò tay lên cái kệ bằng cây chổm trên mái nhà, để lấy quần áo xuống suối tắm. Dọc theo vạc giường cây chổm làm chỗ ngủ của chúng tôi, nếu nằm ngửa nhìn lên trần nhà thì trên đó có cái kệ để đồ dùng. Tôi đụng vật lạ trên đó như là cái trứng, cầm xuống hóa ra là cái trứng gà. Tôi chưa biết phải làm sao, lúc ấy các bạn Tổ bên kia tắm xong đang vào nhà, tôi vội bóp bể võ và cho cái trứng tuột vào miệng ngay. Quí vị quí bạn ơi, tôi ăn sống cái trứng gà đó. Và ngày nào tôi cũng "ăn cắp" một cái trứng gà và ăn như vậy. Thật tình tôi không biết là con gà mái leo lên đó đẻ lúc nào, cứ có cái trứng là ăn mà chẳng cần biết gì thêm. Một hôm khi vào nhà thì con gà kêu oác oác rồi cục tác cục tác. Hóa ra chị gà ta hôm ấy đẻ "trễ giờ", thay vì đẻ lúc sáng hay trưa gì đó, hôm nay đến chiều mới đẻ nên tôi mới có dịp trông thấy. Thế nhưng thời gian tôi được ăn cái trứng gà kéo dài chỉ được gần hai tuần, rồi tên quản giáo gọi tôi sang văn phòng trại:

"Anh ăn cắp trứng bao lâu rồi?"

"Tôi đâu có ăn cắp trứng cán bộ." Tôi có ý xỏ hắn khi tôi nhấn mạnh âm thanh trứng cán bộ!

"Con gà đẻ ở chỗ nằm của anh mà anh còn nói không có."

"Không. Tôi không hề thấy con gà nào chỗ tôi cả. Nhưng mà gà đẻ ở chuồng chớ sao đẻ ở chỗ tôi nằm"

Im lặng một lúc, hắn quát:

"Tôi bắt gặp là anh biết tay tôi."

Thế là con gà mái bị nhốt vô chuồng nên không sang đẻ ở chỗ nằm của tôi nữa. Cũng may, nếu nó không bị nhốt mà nó tiếp tục sang chỗ tôi để đẻ thì nguy. Tôi biết anh bạn đã báo cáo sự việc đó, nhưng tôi thấy không nên viết lại làm chi. Chuyện nhỏ mà.

Ðốn cây.

Ðốn cây rừng với cây chổm làm nhà, nhưng không có dây thì làm gì cột với kèo và đòn tay dính vào nhau. "Cây dang" (có thể tôi viết không đúng chữ) cũng là dòng họ của tre, trúc, chổm, dùng làm dây cột rất chắc. Nhưng loại này mọc ở những chỗ nguy hiểm lắm, đốn "dang" khốn khổ hơn đốn chổm nhiều. Dang chẻ được nhiều dây, rất dai.

Ðây là đoạn đường chúng tôi lần mò từng bước đến rừng dang. Thời tiết vào đông, vùng núi rừng Tây Bắc này nhiệt độ khá thấp so với đồng bằng Sông Hồng. Nhóm chúng tôi đi đốn dang gồm năm người: Anh Huỳnh Thanh Sơn, anh Hồ Văn Thành, tôi, và hai anh nữa mà tôi không nhớ. Tên võ trang dắt đi khoảng 3 cây số trên đường liên tỉnh Hoàng Liên Sơn - Lai Châu, đến ngã ba có cái lò gạch bên đường, là quẹo xuống suối với mực nước lưng chừng đầu gối. Lòng suối nhiều đá lởm chởm. Chúng tôi phải bì bõm ngược dòng suối dưới những tàng cây phủ xuống đến mặt nước, có lúc phải dùng tay đẩy những cành lá sang một bên để có lối đi. Ánh mặt trời không soi sáng được bao nhiêu, trong khi nước mùa Ðông quá lạnh. Tấm vải nhựa dùng làm áo mưa phủ từ bờ vai xuống đến lưng quần, chống đỡ phần nào cơn mưa phùn lất phất từ lúc ra khỏi trại.

Chúng tôi đi như vậy với khoảng cách tương đương đi trên đường, mới đến khu rừng cây dang. Thân cây dang lớn hơn cây chổm nhưng ngắn. "Thịt cây dang" rất dầy. Lóng cây dang ngắn so với lóng cây chổm hoặc cây nứa trong Nam. Ðộ rỗng ruột như cây tầm vông trong Nam. Võ có những đốm như mốc chớ không trơn láng như cây chổm hay cây nứa. Cây dang không lên thẳng đứng mà lại oằn thấp gần như song song với mặt đất. Chui vào chặt được nó rất khó, kéo được nó ra khỏi "bà con dòng họ nó" càng khó hơn nữa. Cuối cùng, mỗi người chúng tôi cũng có được một bó 6 cây, nhưng gian nan hơn 10 cây chổm rất nhiều. Dưới cơn mưa nhẹ giữa đám rừng dang âm u với tiếng muỗi vo ve không ngưng nghỉ, chúng tôi lôi trong túi ra mấy củ khoai mì pha trộn nhiều thứ mùi bên trong với những vệt đen đúa bên ngoài. Sau khi gọi là ăn xong, bắt đầu bì bỏm xuôi dòng suối cạn lởm chởm đá. Ðến ngã ba có lò gạch là hết đoạn đường suối, leo lên đường liên tỉnh, về trại.

Với những cây rừng, cây chổm, cây dang, hơn 300 tù chính trị cấp Ðại Tá chúng tôi đã nới nhà bếp vừa rộng vừa thoáng, gian trạm xá trông cũng khang trang. Tổ chúng tôi lại đi đốn cây chổm làm hàng rào vòng quanh trại để tự rào mình và rào bạn! Lần này là loại chổm nhỏ bằng ngón chân cái hoặc lớn hơn chút ít. Họ ấn định chỉ tiêu mỗi người 60 cây. Loại chổm nhỏ này trên các đỉnh núi gần hơn loại chổm lớn, với lại 60 cây này chắc là nhẹ hơn 10 cây chổm lớn, vì vừa nhỏ vừa ngắn. Nhóm chúng tôi gọi là trợ giúp nhau, vẫn là anh Sang, anh Lễ, anh Thành, và tôi. Lên đến đường đỉnh, tôi với anh Thành cứ đi trước chỉ cần bẻ nhánh cây dọc đường làm dấu cho anh Sang với anh Lễ từ từ đến sau. Ðốn đủ cho 4 bó, cũng là lúc anh Sang với anh Lễ chặt dây xong. Cột lại chặt chẽ, chúng tôi vác trở lại triền núi để thả xuống như ông Tiết Nhơn Quí trong truyện dã sử Trung Hoa với chiến thuật "dứt dây lăn gỗ" vậy. Bốn bó xuống núi xong, tôi với anh Thành xuống trước, anh Sang với anh Lễ tuột xuống sau.

Kiểm điểm đủ người, tên võ trang bắt cả Tổ xếp hàng đôi để hắn kiểm soát chỉ tiêu. Nó đếm từng bó, bó nào thiếu là nó đẩy mạnh qua một bên. Cuối cùng là nó mắng:

"Các anh là những người phản quốc, các anh đã bóc lột nhân dân, bây giờ các anh còn qua mặt chúng tôi? Những bó tôi đẩy qua một bên, chỉ có hơn 50 cây thôi. Các anh bỏ cái tính gian dối đó đi, tập sống lương thiện để còn nuôi vợ nuôi con. Lần này tôi tha, lần sau các anh biết tay tôi."

Tất cả chúng tôi, mặt người nào người nấy dài xuống một cách thảm hại, vì cái thằng nhóc con nó chửi như tát nước do thiếu vài cây chổm.

Hắn nói như quát một cách khô khan: "Về trại".

Bó chổm lúc nãy không nặng bao nhiêu, nhưng bây giờ thì quá nặng! Anh Lễ ra dấu bảo tôi chờ. Tôi chầm chậm đến khi anh lên ngang tôi. Anh nói:

"Theo anh, thằng chó đẻ này chửi tụi mình là do cá nhân nó hay là do chính sách của tụi nó?"

"Thằng Bật (quản giáo) đứng im khi thằng võ trang chửi mình, tôi không cho là vấn đề cá nhân, mà là chính sách của tụi nó sỉ nhục mình, hay ít ra cũng là một loại chính sách không thành văn."

Lại bệnh tưởng chết.

Hôm sau tôi vờ bệnh xuống trạm xá lấy thuốc uống. Khi đến "Trại Cốc" này, chúng nó bắt buộc chúng tôi phải gói tất cả các loại thuốc lại và đem gởi ở trạm xá, khi có bệnh thì đến xin nhận lại và uống tại chỗ. Anh Huỳnh Ngọc Lang (Ðại Tá An Ninh Quân Ðội) là người giữ thuốc của chúng tôi. Nhân đến trạm xá, lần đầu tiên trông thấy anh Dư Thành Nhựt (Ðại Tá, Bộ Quốc Phòng) nhổ răng quá ư độc đáo, nhưng rất công hiệu. Một anh từ ngoài bước vào, tay bụm hàm bên trái, mặt nhăn nhó chứng tỏ là anh đau lắm. Ðau răng mà quí vị quí bạn, nó thấu lên đầu chớ giỡn đâu! Anh Nhựt chậm rãi như lúc nào:

"Chịu hết nỗi rồi phải không? Tôi bảo đưa tôi nhổ mấy hôm nay mà không chịu"

"Anh làm ơn nhổ giùm tôi đi. Chịu hết nỗi rồi." Anh bệnh nhân rên rỉ.

"Chờ tôi một phút là xong ngay."

Mời quí vị quí bạn xem anh Dư Thành Nhựt nhổ răng như thế nào mà ảnh nói tỉnh bơ. Anh Nhựt bảo:

"Nhắm mắt lại, chừng nào tôi bảo mở mới mở nghe chưa."

Anh nắm tay anh "bệnh binh" dẫn đến sát cánh cửa, lấy sợi dây nhỏ mà anh đã se sẵn , một đầu cột vào chân răng, đầu kia cột vào cánh cửa. Anh nói:

"Bây giờ anh nhắm mắt lại và ngẩng mặt lên trần nhà đi."

Anh "bệnh binh" vừa ngẩng mặt lên thì anh Nhựt đẩy mạnh cánh cửa nghe cái "phựt", thế là cái răng theo sợi dây ra ngoài. Một chút máu rướm ra khóe miệng. Sau khi nhét tí xíu bông gòn vào lỗ chân răng để cầm máu, anh nói:

"Anh ngồi nghỉ một chút, súc miệng, tôi thay miếng bông gòn khác là về lán. Hôm nay anh ăn cháo, tôi qua nhà bếp ghi tên cho anh."

Phải công nhận là anh Nhựt rất dạn tay. Tôi không rõ là trước năm 1975, anh có học về Ðông Y hay không, nhưng khi anh được chỉ định vào trạm xá trại này thì anh rất nhiệt tình, từ cạo gió, nhổ răng, đi rừng tìm những cây dược liệu về cắt gọt phơi khô nấu nước cho anh em uống. Thật sự có bổ hay không thì không ai quả quyết, nhưng có điều chắc chắn là nếu uống hết một tô thì "no bụng". Vì vậy mà nhiều anh em đến xin "nước bổ" của anh Nhựt. Tôi cũng vậy.

Giả vờ bệnh, không ngờ lại bệnh thiệt. Tại chỗ nằm, anh Nghĩa bên phải và anh Nguyễn Phán bên trái tôi, mỗi người khoảng 7 tấc (0.7m ). Áng chừng giữa đêm, vì chúng nó bắt gởi đồng hồ nên chúng tôi không biết giờ giấc gì hết, chỉ áng chừng thôi. Tôi biết là tôi thức, nhưng không thể nhúc nhích được để lay anh Nghĩa hay anh Phán thức dậy giúp đỡ, cũng không phát âm thành tiếng để gọi hai anh ấy nữa. Tôi cứ ú ớ, và rên. Chắc cũng khá lâu. Bỗng anh Nghĩa giật mình vì tiếng ú ớ của tôi. Tôi nghe anh gọi "Anh Hoa. Anh Hoa", nhưng không thể nào đáp lại được, quai hàm như cứng lại rồi. Anh Nghĩa lật đật ngồi dậy, một tay đỡ đầu tôi một tay anh tìm hộp dầu cù là, vì thường ngày tôi có nói với anh là tôi để nó dưới đầu nằm để khi anh ấy cần thì cứ sử dụng, cũng là cách tôi dự phòng trường hợp này sau lần bị "thương hàn" suýt chết ở trại nhà ngói. Anh xoa dầu vào tay, chân, ngực, cổ, và cạo gió. Tôi ấm người và tỉnh lại. Thở ra một cái thật mạnh, giống như hơi thở bị dồn nén bên trong bây giờ mới đẩy nó ra được là cảm thấy khỏe ngay. Anh nói:

"Anh bị trúng gió nặng quá. Tôi mà ngủ mê là anh dám đi luôn lắm."

"Ðúng. Lúc ấy tay chân tôi như đóng băng cứng lại, trong khi tôi cảm thấy nghẹt thở có lẽ vì không đẩy hơi thở ra ngoài được. Cám ơn anh rất nhiều. Ðây là lần thứ hai tôi thoát chết, nếu không có anh và các bạn."

Trồng rau và phân bón.

Từ đầu năm 1977, trong trại có đủ rau ăn. Rau mùa Ðông là bắp cải, trái su-le. Sang Xuân, theo lệnh chúng nó, mấy Tổ trồng rau bắt đầu trồng rau muống. Tổ chúng tôi vẫn là Tổ cơ động nên trước mắt không liên quan đến trồng rau. Phân bón duy nhất là nước tiểu và phân người. Ði tiêu thì họ nói là "đi ỉa", nhưng cái món hàng bị đẩy ra ngoài thì không nói "cứt người" mà gọi là "phân bắc". Không biết chữ "phân bắc" có phải là phân của người xã hội chủ nghĩa miền Bắc, hay có ý nghĩa nào khác?

Trong mỗi Tổ trồng rau -phần lớn các anh nhiều tuổi hoặc có bệnh khó trị- cử các toán khiêng nước tiểu từ hộc chứa gần các "lán", và khiêng phân bắc đem chứa tại khu trồng rau. Tên quản giáo giao chỉ tiêu mỗi sáng ba khiêng và mỗi chiều hai khiêng. Nước tiểu thì có hai hộc chứa còn phân bắc chỉ có một cái cầu, cho nên giữa các Tổ trồng rau phải chia "quyền sở hữu" để xúc và khiêng. Mỗi hai anh có một hoặc hai cái thúng trét bằng nhựa đường để đừng rò rỉ, cái xẻng cán dài để xúc phân bắc, và cái đòn để khiêng. Tôi chứng kiến cái cảnh thật là ngậm ngùi cho cái long đong nghiệt ngã của anh em chúng tôi! Nhưng không thể tránh cái ngậm ngùi đó được, vì khiêng không đủ chỉ tiêu là đâu có yên với bọn chúng.

Cái cầu tiêu hai chỗ ngồi, dựng lên sơ sài bên sườn đồi. Chỗ ngồi đi tiêu có chiều cao khoảng 2 thước để người đứng dưới dễ xúc "phân bắc", cho nên khi trong tư thế ngồi thì gió lùa mát ơi là mát. Tôi không nhớ là từ đâu ra cái câu "nhất Quận Công nhì ỉa đồng". Làm Quận Công sướng ở điểm nào không biết, chớ "ỉa đồng" được hưởng gió mát phải biết. Nhưng cái cầu này bốn bên có vách che chút chút, cho nên chúng tôi xếp hạng khi ngồi lên cầu này làm cái công việc sản xuất phân bắc xã hội chủ nghĩa ưu việt là "Quận Công hạng ba". Khi hai anh "Quận Công hạng ba" -tôi là một- ngồi bên trên thì bốn anh đến đứng trên mặt bằng bên dưới cách độ 2 thước xa. Hai anh trưởng toán cầm cái xẻng chống trên nền đất, và giành quyền sở hữu: (trong bản ghi nhớ của tôi có ghi họ tên, nhưng tôi nghĩ là không nên viết vào đây)

"Hôm nay là Tổ tôi, sao anh đến?"

"Thì anh cứ lấy thúng đó đi, thúng sau cho tôi vì Tổ tôi cần lắm."

"Ðâu được. Tổ tôi cũng cần như Tổ anh. Tới phiên Tổ nào thì Tổ đó lấy chớ chơi gì kỳ vậy."

"Cho một thúng chớ có gì đâu mà anh la om sòm."

Rồi anh có quyền sở hữu hôm nay cũng đành tặng anh bạn Tổ kia một thúng, nên mọi việc êm đẹp.

Thế rồi phân bắc do hai anh "Quận Công hạng ba" vừa sản xuất rơi "bạch bạch" xuống nền đất, lập tức cái xẻng thò vào xúc rẹt rẹt cho vào thúng. Xong, dựng xẻng đứng chờ. Hai anh "Quận Công hạng ba" làm xong công việc sản xuất, rời khỏi "nhà máy". Hai toán khiêng vẫn đứng chờ những "Quận Công hạng ba" khác, vì chưa đầy thúng.

Ðến chuyện mất phân chuồng. Phân của trâu với bò gọi là "phân chuồng". Trong Tổ chăn nuôi có hai anh giữ trâu, cũng là giữ phân trong chuồng để bón lúa. Một buổi chiều, hai anh lùa trâu về thì phân trâu mất hết trơn, "kẻ trộm" đã vét láng te. Hai anh tức quá, đến các Tổ trồng rau rình. Nhận dạng được "số hàng đã mất", càu nhàu một lúc rồi huề nhau chớ chẳng lẽ làm gì trước cái sự thể ấy.

Và đến lượt tôi đi kiếm phân bò. Tổ chúng tôi chuyển sang trồng bí rợ mà họ gọi là bí đỏ. Tên quản giáo giao chỉ tiêu -lại chỉ tiêu- mỗi đầu người phải trồng 5 hốc bí trong một ngày ở một bên triền đồi gần trại. Phân bón là phân chuồng và "phân xanh". Phân xanh, là loại cây tạp, đúng hơn gọi là bụi cây. Thịt mềm, cao khoảng 5 tấc đến 1 thước. Loại này thường mọc ở những khu rừng chồi. Nhổ đem về chặt từng đoạn 5 phân bỏ xuống hốc bí gọi là bón lót. Xong, bỏ vào mỗi hốc 3 hột bí. Nói là 5 hốc bí nhưng vì triền đồi toàn đá nên vất vả lắm mới đào được. Gọi là làm phân xanh thì dễ thôi, nhưng lấy phân chuồng cũng lắm nhiêu khê. Nếu ăn cắp trong chuồng của hợp tác xã, nhỡ bị họ bắt thì bị phạt là cái chắc. Vì họ bênh họ chớ đâu bênh mình. Có Trại 8 gần Trại Cốc chúng tôi, chỉ khoảng vài cây số là cùng. Chuồng trâu ở đó được xem là lớn nhất trong vùng này, nhưng lại gần chòi canh, cho nên không dám đến đó. Chúng tôi chia nhau, cứ hai người một cái "quang gánh" đến các chuồng trâu bò, ngồi chờ khi nó được thả lên núi kiếm ăn thì quảy gánh đi theo. Cứ nhìn vào cái đuôi của nó, khi nó